Andrea Hjálmsdóttir, lektor í félagsfræði, kynnti á Félagsvísindatorgi Háskólans á Akureyri í gær niðurstöður sem hún hefur unnið fyrir Innanríkisráðuneytið sem hluta af tilraunaverkefnum ráðuneytana í kynjaðri fjárlagagerð. Þar kom m.a. fram að samkvæmt samanburði á svörum í spurningakönnun sem lögð var fyrir íbúa Fjallabyggðar virðist sem atvinnusvæði karla hafi stækkað meir en atvinnusvæði kvenna vegna samgöngubótarinnar Héðinsfjarðarganga.
Í anda kynjaðrar fjárlagagerðar og kynjasamþættingar var það markmið skýrslu Andreu til ráðuneytisins að meta áhrif af þeirri opinberu fjárhagslegu ákvörðun, sem gerð Héðinsfjarðarganga er, á líf karla og kvenna í Fjallabyggð. Áhrifin voru skoðuð út frá stöðu kynjanna í sveitarfélaginu og breytingum. Áður hafa verið unnar tvær skýrslur um málið en í þessari þriðju og síðustu skýrslu um stöðu kynjanna í Fjallabyggð og áhrif Héðinsfjarðarganga á daglegt líf fólks er gerður samanburður á niðurstöðum könnunarinnar Samgöngubætur og byggðaþróun 2009, sem lögð var fyrir íbúa á Siglufirði og Ólafsfirði í nóvember og desember 2009, og könnuninni Samgöngubætur og byggðaþróun 2012, sem lögð var fyrir íbúa byggðarlaganna í nóvember 2012.
Fyrirlögn könnunarinnar fór þannig fram að bæði haustið 2009 og 2012 voru þessir tveir byggðarkjarnar heimsóttir, starfsfólk rannsóknarinnar gekk í hús og allir íbúar eldri en 18 ára voru beðnir um að svara spurningalistum. Þeir íbúar sem ekki voru heima þegar starfsfólk rannsóknarinnar var í bænum fengu spurningalistana senda í pósti ásamt frímerktu umslagi. Haustið 2009 var 732 spurningalistum svarað en mun dræmari svörun var þegar könnunin var lögð fyrir í Fjallabyggð á liðnu hausti. Þá sendu 416 íbúar í sveitafélaginu inn útfyllta spurningalista. Skýrsla þessi byggir á tölfræðilegri úrvinnslu þeirra gagna sem safnað var í könnununum og vísa í stöðu kynjanna með einum eða öðrum hætti, og henni er ætlað að varpa ljósi á verkaskiptingu og þátttöku á vinnumarkaði. Auk þess er samanburður gerður á þeim væntingum sem konur og karlar báru fyrir opnun ganganna til þeirra breytinga sem þau gætu hugsanlega leitt af sér á daglegu lífi fólks í byggðarlaginu, og svo hvernig íbúar telja að til hafi tekist eftir að göngin voru opnuð. Ljóst er að þau tvö ár sem liðu frá opnun ganganna og þar til seinni könnunin var lögð fyrir eru ekki langur tími og öll þau áhrif sem göngin kunna að hafa á daglegt líf fólks og þjónustu í sveitarfélaginu ekki komin fram á svo skömmum tíma.
Mikil áhrif af göngunum
Í lokaorðum í skýrslu Andreu kemur fram að ætla megi að opnun Héðinsfjarðarganga eigi til framtíðar eftir að hafa mikil áhrif á daglegt líf íbúa byggðarlaganna Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Bornir hafi verið saman þættir sem snerti daglegt líf karla og kvenna út frá samgöngum, atvinnuþátttöku, búsetuáformum og verkaskiptingu á heimilum. Seinni íbúakönnunin var lögð fyrir rétt rúmlega tveimur árum eftir að göngin voru opnuð. „Ljóst er af svörum þátttakenda frá haustinu 2009 að væntingar íbúa Fjallabyggðar til Héðinsfjarðarganga voru gríðarlega miklar, ekki síst hvað varðar fjölbreytni og framboð starfa í sveitarfélaginu. Það er mjög gjarnan einhæft atvinnulíf sem stendur litlum byggðarlögum fyrir þrifum þegar kemur að vexti og því að koma í veg fyrir fólksfækkun. Fólk flytur á brott í leit að menntun og fjölbreyttara atvinnulífi. Það er mjög skiljanlegt að íbúar Fjallabyggðar hafi gert væntingar um hraðar og miklar breytingar til batnaðar hvað atvinnuuppbyggingu varðar og tíminn mun leiða í ljós hvernig þróunin verður. Með sameinuðum kröftum íbúa Siglufjarðar og Ólafsfjarðar og nýtilkominni nálægð byggðarlaganna hvort við annað ættu að gefast tækifæri sem ekki voru fyrir hendi á meðan langar vegalengdir skildu þau að. Nú er mögulegt að keyra hringleið um Tröllaskaga og má jafnvel vænta þess að ferðamennska verði enn vaxandi atvinnugrein í sveitarfélaginu í náinni framtíð.“
Hvað stöðu kynjanna varðar eru ekki verulegar breytingar sýnilegar á milli þessara tveggja kannana; staða kynjanna haustið 2012 er mjög keimlík því sem hún var haustið 2009, segir í niðurstöðum Andreu. Verkaskipting kynjanna er nokkuð hefðbundin nú líkt og áður. Konur bera meginábyrgð á heimilisstörfum en karlar hafa að meðaltali hærri laun og sjá um viðhald á bifreiðum og húsnæði. Mjög litlar breytingar hafa orðið á hegðunarmynstri kynjanna hvað þessa þætti varðar. Líkt og rannsóknir á Íslandi og annars staðar í Evrópu hafa sýnt hafa samgöngubætur að jafnaði meiri breytingar í för með sér á atvinnutækifærum karla og eru líklegar til þess að stækka atvinnusvæði þeirra meira en kvenna. „Svo virðist vera raunin í Fjallabyggð eftir opnun Héðinsfjarðarganga. Karlar eru oftar en áður staddir á Dalvík og Akureyri vegna vinnu sinnar en konur síður. Það er vísbending um að þróunin geti orðið sú sama í Fjallabyggð og varð til að mynda í sveitarfélögunum vestan við Hvalfjarðargöng eftir að þau voru opnuð og stækkuðu frekar atvinnusvæði karla en kvenna. Breytingarnar eru þó ekki miklar enn sem komið er en áhugavert verður að fylgjast með þróuninni hvað þennan þátt varðar,“ segir Andrea.
Óánægja með þjónustu sveitarfélagsins eykst
Hvað varðar tíma sem varið er til ferðalaga innan Fjallabyggðar hefur hann aukist hjá bæði konum og körlum. Ætla má að það sé að einhverju leyti vegna þess að íbúarnir eru á ferðinni á milli byggðarkjarnanna, til dæmis til þess að sækja þjónustu og líklega einnig í vinnutengdum erindum. Breytingin er meiri á meðal kvenna og þannig virðast göngin hafa haft meiri áhrif á erindi kvenna innanbæjar. „Þó má velta því upp, miðað við hversu hefðbundin verkaskiptingin er að mörgu leyti í Fjallabyggð, hvort konurnar séu líklegri til að vera á ferðinni í erindum tengdum börnum. Að einhverju leyti hefur þjónusta verið sameinuð í sveitarfélaginu, og þá í öðrum byggðakjarnanum, sem auðvitað leiðir til þess að íbúarnir þurfa að keyra lengri vegalengdir til að sækja þjónustu opinberra stofnana. Það vekur einmitt athygli að ánægja íbúanna með þjónustu sveitarfélagsins hefur farið mjög dvínandi frá því fyrri könnunin var lögð fyrir haustið 2009. Má vera að slíkar sameiningar í öðru byggðarlaginu séu hluti af aukinni óánægju íbúanna með þjónustu stofnana sveitarfélagsins sem þeir þurfa núna jafnvel að sækja í meiri mæli í gegnum göngin,“ segir í skýrslu Andreu.
Jákvæð byggðateikn
Þrátt fyrir minnkandi jákvæðni bæði karla og kvenna til atvinnutækifæra og sveigjanleika á vinnumarkaði eru jákvæð teikn á lofti hvað byggðaþróun varðar. Færri þátttakendur í könnuninni haustið 2012 telja líklegt að þeir muni flytja burt frá Fjallabyggð fyrir fullt og allt en haustið 2009.“ Sú niðurstaða gefur vísbendingar um að Héðinsfjarðargöng hafa blásið íbúum Fjallabyggðar von í brjóst um bjartari tíma í byggðarlögunum, sem barist hafa við fólksfækkun um margra missera skeið. Það verður sérlega áhugavert að fylgjast með þróun atvinnulífs og búsetuhátta í Fjallabyggð á komandi árum og því hvort jafnrétti kynjanna muni aukast í sveitarfélaginu á komandi árum. Það hlýtur að vera eftirsóknarvert fyrir samfélagið í Fjallabyggð, líkt og önnur samfélög, að aðkoma karla og kvenna sé sem jöfnust að öllum þáttum þess hvort heldur þeir snúa að einkalífi fólks eða því opinbera,“ segir Andrea.
Í anda alþjóðasamninga
Kynjuð hagstjórn og fjárlagagerð er það ferli að beita samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða á fjárlagaferlið. Það þýðir að kynjað mat er lagt á fjárlög, kynjasjónarmið eru samofin öllum stigum fjárlagaferlisins og að lokum eru tekju- og útgjaldaliðir endurskipulagðir með það að markmiði að stuðla að kynjajafnrétti skv. Skilgreiningu Evrópuráðsins. Síðan árið 2009 hefur kynjuð hagstjórn verið höfð að leiðarljósi við fjárlagagerð og efnahagsstjórn hér á landi. Þetta er í samræmi við alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að, s.s. CEDAW, sem og við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla (nr. 10/2008), en þar segir að vinna eigi að „kynjasamþættingu í stefnumótun og ákvörðunum á öllum sviðum samfélagsins“.
-BÞ
