Þjóðskáldið og fjölfræðingurinn Benedikt Gröndal (1826 –1907), sem er kunnastur fyrir ævisögu sína Dægradvöl, bráðfyndnu gamansöguna Heljarslóðarorrustu og teikningar sínar af íslenskum fuglum, gegnir meginhlutverki í nýjustu skáldsögu Guðmundar Andra Thorssonar, Sæmd. Sagan gerist að mestu þrjá daga í desembermánuði árið 1882 og segir frá því þegar Benedikt ákveður að taka sig á, hætta drykkju og mæta til kennslu í Lærða skólanum. Þar kemst upp um bókastuld eins skólapiltsins en sagan fjallar því öðrum þræði um réttmætar refsingar og úrræði; átök Benedikts við annan menntamann, Björn M. Ólsen, mismunandi skoðanir þeirra og hugmyndir um réttlæti, æsku landsins og sæmdina.
Í forgrunni sögunnar eru Benedikt Gröndal, Björn M. Ólsen og skólapilturinn Ólafur Árnason en sjónarhornið skiptist á milli þeirra. Frásagnarmátanum er þannig háttað að tveimur þriðju–persónufrásögnum er fléttað saman við eina fyrstu–persónufrásögn. Umfjöllunin um Benedikt og Björn er sum sé í þriðju persónu en skólapilturinn, Ólafur Árnason, segir sjálfur sína sögu. Þessi frásagnaraðferð orkar eilítið ruglingsleg þar til í ljós kemur hver þessi ég fyrstu–persónufrásagnarinnar er. Engu að síður er persónusköpun Guðmundar Andra á þessum þremur aðalpersónum afar góð. Einkum eru lýsingarnar á Benedikt og Birni áhrifaríkar og eftirminnilegar ekki síst vegna þess að þær dýpka til muna þá mynd sem vafalaust margir hafa af þeim.
Benedikt og Björn mynda bæði hliðstæður og andstæður. Báðir tilheyra hærri stéttum þjóðfélagsins en þeir eru menntaðir og af góðum ættum, Benedikt er sonur Sveinbjörns Egilssonar þýðanda, skálds og rektors en Björn bróðursonur Konráðs Gíslasonar Fjölnismanns og málfræðings. Þeir eiga sameiginlegt að hvorugur passar inn í hið smáa samfélag sem þeir tilheyra. Það sem gerir þá ólíka og veldur átökum á milli þeirra eru misjafnar hugmyndir, skoðanir og persónueinkenni. Björn er harður í horn að taka, nýtir vald sitt til muna og hefur mikinn metnað fyrir æsku landsins sem hann vill kenna samkvæmt kórréttum lögum og reglum. Hann nýtur þó ekki virðingar sem skyldi af hendi skólapilta.
Í sögunni er Benedikt sýndur mýkri á manninn en Björn. Þó hann upplifi sig sniðgenginn af samfélaginu er hann vinsæll meðal nemenda, góður við vinnufólkið sitt og umhugað um dóttur sína. Það merkir þó ekki að hann sé sýndur í töfraljóma, öðru nær því veikleikar hans og sérviska eru einnig dregin fram í dagsljósið. Það sem Guðmundi Andra tekst öðru fremur er að draga fram andstæður í persónum Benedikts og Björns og jafnframt útskýra út frá þeim aðstæðum sem þeir búa við hegðun þeirra, hugmyndir, líðan og viðhorf.
Oft skín í gegn heimildavinnan þegar höfundur sögulegrar skáldsögu reynir að koma að öllum mögulegum upplýsingum og fróðleiksmolum um persónur verksins, aðstæður, samfélag og tíðaranda. Þannig er því ekki háttað í Sæmd því upplýsingaflæði Guðmundar Andra, um sögusvið verksins, þankagang, ótímabær dauðsföll og hvernig ósjálfstæði þjóðar getur mótað sjálfsmynd og skoðanir manna, er áreynslulaust. Með því að nýta ýmis fyrri skrif um sögutímann og fella bæði ljóðlínur og brot úr verkum Benedikts Gröndal inn í textann auðgar Guðmundur Andri söguna og gerir enn frekar sannfærandi. Það festir verkið einnig enn frekar í tíma að ýmsar þjóðþekktar persónur koma við sögu, til að mynda skáldin Steingrímur Thorsteinsson, Einar Benediktsson og Valdimar Briem. Lesandi kynnist þessum persónum reyndar lítið enda eru þær í bakgrunni sögunnar og gegna einkum því hlutverki að styðja við aðalpersónur.
Sæmd eftir Guðmund Andra er lágstemmd saga. Það er ekki söguþráðurinn sem heldur athygli lesandans heldur persónur verksins sem eru mannlegar, andstæðukenndar, breyskar og raunverulegar. Þó megin deiluefni sögunnar sé smátt í sniðum lúrir undir niðri dýpri ágreiningur um sjálfstæði, vald og sæmd. En það er sá ágreiningur sem athyglisvert er að velta fyrir sér og jafnvel bera saman við samtímann. Stílsnilld Guðmundar Andra nýtur sín til hins ýtrasta en textinn er feiknar vel skrifaður og stundum býsna fyndinn.
Að lokum er vert að hrósa fallegri kápu verksins og ekki síst því að Benedikt Gröndal fái loks uppreisn æru.
-Guðrún Steinþórsdóttir
