Inga Þöll Þórgnýsdóttir
- Um þagnarskyldu, vammleysisskyldu og ótilhlýðilega háttsemi á vinnustað
Þessi grein er unnin upp úr fyrirlestrum sem undirrituð hefur haldið á mörgum vinnustöðum Akureyrarkaupstaðar og reyndar víðar. Í fyrstu var aðeins ætlunin að minna á mikilvægi þagnarskyldu í opinberu starfi. Við undirbúning fyrirlestrarins var ákveðið að minna einnig á vammleysisskylduna, enda getur brot á þeirri skyldu leitt til áminningar í starfi, rétt eins og brot á þagnarskyldunni. Þá gafst tækifæri til að flétta þetta tvennt saman og fjalla um það sem gæti nefnst ótilhlýðileg framkoma á vinnustað; að kjafta og slúðra um eða að baktala og rægja samstarfsfólk sitt.
Þagnarskylda er lögbundin starfsskylda starfsmanna ríkis og sveitarfélaga og einstakar starfstéttir á almennum vinnumarkaði búa einnig við ríka þagnarskyldu eins og starfsmenn fjármálafyrirtækja og lögmenn. En þagnarskyldan er einnig ólögbundin meginregla í vinnurétti og orðast með þeim hætti að starfsmenn skulu gæta þagmælsku um atriði er þeir fá vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirmanna eða eðli máls og þá helst þagnarskylda þó látið sé af starfi.
Vammleysisskylda er lögbundin starfsskylda ríkisstarfsmanna og þá er vammleysisskyldu að finna í kjarasamningum starfsmanna sveitarfélaga. Vammleysisskyldan er einnig víða orðuð í siðareglum. Hin almenna ólögbundna vammleysisskylda orðast þannig að starfsmenn skulu forðast að hafast nokkuð það að í starfi sínu, eða utan þess, sem er þeim til vanvirðu eða álitshnekkis eða varpað getur rýrð á það starf eða starfsgrein sem þeir vinna við. Rétt einsog þagnarskyldan hefur þá sérstöðu að gilda einnig eftir að starfsmaður hefur látið af starfi, þá hefur vammleysisskyldan þá sérstöðu að gilda einnig utan starfs. Þannig er gerð sú krafa til starfsmanna að þeir hagi sér í einkalífi sínu í samræmi við það starf sem þeir gegna. Þó eru gerðar misríkar kröfur til vammleysis starfsmanna og ráðast þær kröfur m.a. af eðli starfsins og því trausti og virðingu sem því verður að fylgja.
Hér er ekki ætlunin að leggja til að fólk hætti að spjalla um menn og málefni utan vinnu sinnar, svo framarlega sem þagnar- og vammleysisskyldur eru hafðar í heiðri. Öðru máli kann að gegna í starfi. Þannig hafa starfsmenn hlýðniskyldu gagnvart vinnuveitanda og þá kann yfirmaður að hafa ríka ástæðu fyrir því að biðja fólk að vera orðvart og gæta þess hvernig það talar á vinnustað, enda kunna kjaftasögur, slúður og baktal um vinnufélaga að leiða til vanlíðanar, samskiptavanda og jafnvel eineltis.
Kjaftasögur
En hvað eru kjaftasögur og hvað er slúður og hvers vegna ætti yfirmaður að óska þess að starfsfólk gæti orða sinna á vinnustað? Hér er miðað við að kjaftasögur séu fyrst og fremst óstaðfestur söguburður eða jafnvel hugarburður. Oft kann að vera einhver fótur fyrir kjaftasögum og stundum fara þær af stað því fólk er að reyna að finna ástæðu fyrir einhverju sem hefur gerst – eða ekki gerst. Kjaftasögur einkennast þó af því að getið er í eyðurnar og af stað fer brengluð saga sem á sér jafnvel enga stoð. Við tölum um að kvittur fari á kreik og æði oft getur sá kvittur verið vegna misheyrnar, misskilnings eða að fólk slær einhverju föstu án þess að vita sannleikann. Kjaftasögur má oft þekkja á því að fólk er að fiska eftir einhverju eða að fá söguburð staðfestan. Þannig má þekkja kjaftasögur á því að kjaftaskjóða spyr; „hafið þið heyrt…?“, „vitið þið hvort…?“, eða „það er ég viss um…?“ Gott ráð við kjaftasögum er hin þrefalda sía sem Sókrates notaði gegn kunningja sínum sem æstur spurði hvort hann hefði heyrt sögu um nemanda sinn. Sókrates bað kunningjann að bíða augnablik því áður en hann segði honum söguna vildi Sókrates að hann stæðist prófið sem hann nefndi „Þreföldu síuna“. Fyrsta sían er sannleikur; ertu alveg viss um að það sem þú heyrðir sé satt? Önnur sían er gæska; ertu að fara að segja eitthvað jákvætt eða gott? Þriðja sían er notagildi; verður það sem þú segir mér til gagns? Ef það sem þú vilt segja mér er hvorki satt né gott og ekki einu sinni gagnlegt, hvers vegna ertu þá yfirhöfuð að segja mér það?
Slúður
Slúður er skilgreint hér sem staðfestar eða sannar sögur um einkalíf nafngreindra einstaklinga. Slúður er oft um fólk sem við þekkjum ekki, stundum sagt í óspurðum fréttum á kaffistofunni. En slúður getur einnig verið um mig og þig, um vinnufélaga eða vinnutengdar upplýsingar sem er þá brot í starfi. Oftar en ekki er slúðrað um neikvæðar hliðar mannlífsins eða einsog Jón Arason orti:
Ef ég reyni að yrkja gott
enginn vill það heyra
Geri ég níð og napurt spott
nær það hvers manns eyra
Vandinn við slúður er að það byrjar oft með því að einhver brýtur þagnarskylduna. Því miður kemur það fyrir að fagstéttir brjóti þagnarskylduna og komi af stað slúðursögu. Í bók sinni Stjórnsýsluréttur, málsmeðferðareglur segir Páll Hreinsson að algengustu brot á þagnarskyldu verði með þeim hætti að maður bundinn af slíkri skyldu trúir vini sínum fyrir upplýsingum sem hann mátti ekki miðla til hans. Vinur hans á vini og vinir þeirra eiga vini og á skömmum tíma hafa hinar þagnarskyldu upplýsingar borist víða. Þá skyldi enginn búast við því að aðrir þegi yfir þeim leyndarmálum sem hann gat ekki þagað yfir sjálfur!
Baktal
Baktal er neikvætt umtal, hér um vinnufélaga og samstarfsmenn. Baktal um vinnufélaga er skýrt brot í starfi og enginn yfirmaður ætti að líða slíka framkomu á vinnustað. Einn vandi baktals á vinnustað er að það fer yfirleitt fram á þeim stað þar sem sá sem er baktalaður er einnig staddur og æði oft læðist óþægileg tilfinning að þeim sem er baktalaður, þó hann heyri ekki baktalið. Því það er ekki aðeins það sem er sagt sem bítur, augnagotur og fas geta gefið til kynna illt umtal. Ef sá sem baktalar getur ekki sett sig í spor þess sem er nagaður þá á hann erfitt með að greina líðan þess sem fyrir því verður og fyrr en varir getur baktal orðið að einelti. Með því einu að hlusta á baktal án þess að grípa inn í atburðarásina og stöðva slíkt illt umtal, getur áheyrandi orðið samsekur í einelti. Það getur því haft í för með sér afdrifaríkar afleiðingar að taka þátt í slíku baknagi, þótt það sé aðeins gert með óbeinum hætti.
Rógburður
Rógburður er sennilega það ljótasta af öllu illu í mannlegum samskiptum. Við tölum um rógburð þegar einstaklingur notar upplognar sakir til að rægja annan mann og heldur lygunum fram til að klekkja á honum. Þannig er eðli rógburðar að um lygar er að ræða og þá er rógur notaður til að vega að heiðri annars manns, gera lítið úr honum, sverta mannorð hans, koma á hann höggi, koma óorði á hann eða gera hann ótrúverðugan. Rógburður er því æði oft notaður þegar fólk er í rökþrotum í deilum eða þegar rógberinn missir samband við samvisku sína, og telur sig eiga engan annan leik en lygina til að hafa betur eða standa framar en sá sem fyrir álygunum verður.
Einelti
Einelti er framkoma sem hefur það að markmiði, beint eða óbeint, vitandi eða óafvitandi, að gera öðrum lífið óbærilegt. Þegar rógburði, slúðri, illu umtali, persónulegum móðgunum, særandi ummælum eða háði er beitt, er það til þess gert að grafa undan mannorði þolandans, þó það að lokum geti hitt gerandan sjálfan fyrir. Einelti er gróft brot í starfi og getur leitt til þess að gerandi, ef hann er opinber starfsmaður, fái áminningu í starfi, en við ítrekað brot er hægt að segja viðkomandi upp störfum. Á almennum vinnumarkaði getur einelti leitt til fyrirvaralausrar uppsagnar.
Hegðun starfsmanna, hvort sem þeir slúðra eða taka þátt í kjaftasögum eða baktali, að ekki sé talað um rógburð á vinnustað, getur verið prófsteinn á það hvort starfsmenn haldi þagnarskylduna. Þá er fylgifiskur slúðurs æði oft öfund, afbrýðisemi, meinfýsi og illkvittni. Það er frekar slúðrað um það sem miður fer og því er gott að líta í eigin barm áður en tekið er þátt í slúðri og skoða sitt eigið vammleysi.
Verum því gætin í orðum, jafnt á vinnustað sem utan starfa og gerum orð Gísla heitins Konráðssonar, fyrrverandi forstjóra ÚA, að okkar:
Holl sú regla öllum er
og þess verð að temja sér
að hafa ei önnur orð um mann
en þú getur sagt við hann
Inga Þöll Þórgnýsdóttir
Höfundur er bæjarlögmaður Akureyrarbæjar
