Þorsteinn Krüger
Það þykir bæði gott og æskilegt í hverju ríki að sæmileg sátt ríki um helstu grundvallarmál. Að þjóðin gangi nokkurn veginn í takt og sé sammála um helstu gildi samfélagsins. Við styðjum jafnrétti kynjanna, flestir aðhyllast trúfrelsi og við viljum ekki gera greinarmun á fólki vegna uppruna, litarháttar, kynferðis, kynhneigðar, trúarskoðana o.s.frv. Það er sátt um þessa hluti og fleiri til, eins og til dæmis kennaralaun. Á Íslandi ríkir þjóðarsátt um að laun kennara eigi að vera lág, eiginlega alveg sérstaklega lág. Þetta er að vísu nokkuð sérkennileg þjóðarsátt, en hún er mjög almenn í þjóðfélaginu engu að síður. Það er helst að kennarar sjálfir séu eitthvað að fýla grön og malda í móinn.
Því miður er það svo að lítil virðing er borin fyrir menntun og skólastarfi á Íslandi. Laun kennara er helsta birtingarmynd þessa virðingarleysis. Ekki vantar þó fagurgalann og ég verð að segja það hreint út að fátt þykir mér hvimleiðara en að hlusta á orðræðu stjórnmálamanna og annarra um mikilvægi menntunar, að hún sé lykillinn að hagsæld framtíðar og góðir kennarar því afskaplega nauðsynlegir í samfélaginu o.s.frv. Þetta eru allt saman meiningarlausir frasar en þykja samt viðeigandi og talið gott að fara með annað veifið.
Láglaunastefna og vanþróað efnahagslíf
Láglaunastefnan hefur ríkt á Íslandi svo lengi sem ég man. Kennarar eru svo sannarlega ekki eina stéttin sem er ofurseld henni. Almenn laun á Íslandi eru lægri en gerist víðast hvar í Evrópu þegar tekið er tillit til kaupmáttar. Fólk nýtur launahækkana í skamma stund, þeim er síðan óðara velt út í verðlagið eftir einhverju sérstöku íslensku lögmáli sem helgast sennilega af þessu vanþróaða efnahagslífi okkar. Á Íslandi standast sjaldnast kostnaðaráætlanir og almennt agaleysi í fjármálum er talið eðlilegt ástand. Gjaldmiðillinn sjálfur á hér stóra sök. Hann þykir vart nothæfur í alþjóðlegum viðskiptum og sá kostnaður sem þjóðfélagið hefur af honum hleypur á tugum milljarða á ári vegna verðbólgu, vaxta, verðtryggingar og óstöðugleika. Samt vilja menn halda í krónuna, stundum að því er virðist af hreinum þjóðernislegum ástæðum.
Hér vinna menn meira en almennt gerist, samt er framleiðnin mun minni en í nágrannalöndunum samkvæmt tölum frá OECD og nýlegri skýrslu McKinsey ráðgjafarfyrirtækisins. Og sannarlega skilar þetta sér ekki í vasa launþega. Það er líka þekkt að hlutur dagvinnu í heildarlaunum launþega er minni á Íslandi en í nágrannalöndum okkar. Þetta gerir það að verkum að launþegar, sem eiga færi á því, vinna eins mikla yfirvinnu og býðst með öllum þeim neikvæðu afleiðingum sem það hefur í för með sér fyrir fjölskyldulíf og þar með samfélagið. Ætli langur vinnudagur eigi ekki nokkurn hlut að máli þegar kemur að landlægu agaleysi í þjóðfélaginu og oft er talað um?
Aftur að launum kennara. Þau eru lág, það er ljóst, en svo segja menn gjarnan að margar stéttir séu mun verr launaðar, því ættu kennarar að fá meira í launahækkanir núna en aðrir? Hvað ASÍ forystan telur að sé ásættanlegt fyrir sína umbjóðendur er að sjálfsögðu hennar mál, félagsmenn sjálfir dæma um það og reyndar hefur stór hluti þeirra hafnað þeim samningum sem nýlega voru undirritaðir. Lægstu laun á Íslandi eru þjóðfélaginu til skammar. Þau náðu ekki 200.000 á mánuði fyrir kjarasamningana sem gerðu ráð fyrir hækkun upp á 2,8%.
Ekki samanburðarhæfir hópar
Með fullri virðingu fyrir launþegum innan vébanda ASÍ geta kennarar ekki borið sig saman við þá. Þeir eru ekki viðmiðunarhópur þegar kemur að launum. Nú er það staðreynd að framhaldsskólakennarar hafa dregist aftur úr viðmiðunarhópum sínum sem eru aðrir háskólamenntaðir sem vinna hjá ríkinu um 17% í dagvinnulaunum.
Þegar laun framhaldsskólakennara á Íslandi eru borin saman við laun kollega þeirra á Norðurlöndunum kemur sláandi munur í ljós og enn harkalegri þegar tölur frá OECD eru skoðaðar. Meðaldagvinnulaun framhaldsskólakennara í OECD löndunum eru um 586.000 á mánuði. Hér á Íslandi eru þau um 377.000. Við erum í neðstu sætunum og svo langt fyrir neðan þau lönd sem við helst viljum og eigum að bera okkur saman við.
Á sama tíma og ríkið þverskallast við að horfast í augu við þessar staðreyndir er sífellt klifað á þörfinni á umbótum í skólastarfinu, kerfisbreytingum, nýjum námsbrautum, að efla þurfi iðnnám og þar fram eftir götunum. Það er rétt að skólarnir þurfa ætíð að huga að umbótum hvers konar til að gegna hlutverki sínu sem allra best, en sá hængur er á að þær eru kosta peninga. Langvarandi fjársvelti framhaldsskólans ásamt láglaunastefnunni stendur öllu starfi fyrir þrifum. Við verjum mun minni fjármunum til hans en í nágrannalöndunum, hagræðing og niðurskurður sem staðið hefur yfir árum saman er farinn að naga skólana inn að beini. Vinnuálag hefur aukist mikið á undanförnum árum, m.a. vegna stærri námshópa og vegna lágra launa fyrst og fremst er nýliðun í stéttinni svo lítil að stefnir í óefni innan fárra ára.
Þörf á viðhorfsbreytingu
Að mínum dómi þarf að eiga sér stað viðhorfsbreyting i samfélaginu, ný þjóðarsátt, sem miðar að því að efla menntun og virðingu fyrir henni og skólastarfi. Einn liður í því er að borga kennurum laun sem í það minnsta eru sambærileg og hjá öðrum sérfræðingum hjá ríkinu, laun sem endurspegla þá virðingu sem menntun og skólastarf á skilið. Eins og staðan er í dag er langur vegur frá því að svo sé.
Höfundur er kennari í Verkmenntaskólanum á Akureyri
(millifyrirsagnir eru blaðsins)
