Margaret segir að það hafi komið sér í opna skjöldu að enginn vildi kannast við að konur hefðu stundað sjóinn.
Það er afhjúpandi að sjósókn er jafnan kölluð sjómennska. Og það sem starfsheitið afhjúpar helst er sú almenna trú að sjósókn hafi, fyrir ýmsar sakir, eingöngu verið í verkahring karla. Ekki bara það, heldur hefur sjómennska jafnan verið ímynd karlmennsku á Íslandi. Er nærtækt að minnast á alla þá sjómannasöngva sem vega þungt í íslenskri alþýðutónlist og orðatiltæki á borð við „hetjur hafsins” sem fáum dylst að einkum á við karla á sjó. Sjókvenska hefur seint verið talin hetjudáð. Hún virðist nefnilega – við fyrstu sýn – ekki vera til.
Þegar dr. Margaret Wilson spurðist fyrir um sjósókn kvenna könnuðust fáir við að konur hefðu verið á sjó. Það kom henni í opna skjöldu þar sem ekki aðeins eru heimildir fyrir sjókvensku heldur er hlutfall sjókvenna mun hærra en almenningsálitið segir til um. „Það er sama hvert ég fór um landið. Fyrstu viðbrögð fólks voru að svara neitandi, nei þau könnuðust ekki við konur sem hefðu sótt sjóinn. Eftir smá hik gátu þó margir bent á konur sem stundað hefðu fiskveiðar,” segir Margaret. Sjókvenska virðist því ekki vera ofarlega í huga fólks þegar minnst er á fiskveiðar og sjósókn.
Þuríður kveikti áhugann
Margaret er mannfræðingur en rannsóknir hennar hafa að mestu beinst að samfélögum og menningu. Sjálf á hún rætur í fiskveiðisamfélagi í dreifbýli Oregon í Bandaríkjunum en þar eru æskuslóðir hennar. „Áhugi minn á sjósókn íslenskra kvenna kviknaði fyrir um tólf árum. Ég bjó þá í Seattle og íslensk vinkona mín bauð mér að heimsækja sig á Íslandi í nokkrar vikur. Við ferðuðumst mikið um Suðurlandið. Þar á meðal fórum við til Stokkseyrar þar sem ég skoðaði m.a. Þuríðarbúð,” segir Margaret sem þegar varð gagntekin af sögu Þuríðar.
Þuríður – formaður eins og hún jafnan er kölluð – er væntanlega ein þeirra sjókvenna sem helst hefur verið tíunduð. Hún byrjaði ellefu ára gömul að róa ásamt föður sínum og stundaði sjóinn allt fram til ársins 1843, eða í 55 ár, lengst af sem formaður á báti. Margaret bendir á að ævintýrablær ríki yfir lífi Þuríðar en það hafi engu að síður verið erfitt að mörgu leyti. Athyglisgáfa hennar hafi verið mikil enda séu djúp tengsl við náttúruna forsenda farsællar sjókvensku og sjómennsku. Sú athyglisgáfa kom sér vel þegar hún var fengin til að upplýsa rán sem framið var á bænum Kambi í Flóa, oftast kallað Kambsránið. Þar réðust fjórir grímuklæddir menn inn í bæinn þar sem þeir bundu heimilisfólk og höfðu á brott með sér þónokkra fjármuni.
Orðheppin, gáfuð og yfirveguð
Segja má að Þuríður hafi verið neydd til þess að upplýsa um gjörningsmennina, enda var lífsviðurværi hennar að nokkru leyti komið undir sýslumanni. Hlutverk Þuríðar fólst helst í að bera kennsl á verksummerki þjófanna. Þar kannaðist hún við handbragð á skó sem skilinn hafði verið eftir og för á járnfleini gat hún rakið til tiltekins steðja. Margaret segir að þótt leynilögreglutaktar Þuríðar hafi verið tilkomumiklir þá hafi hún þarna verið sett í mjög erfiða stöðu. Þuríður átti mikið undir sýslumanni, en til hans þurfti hún að sækja leyfi til að klæðast karlmannsfötum þegar hún sótti sjóinn. Viðbrögð almennings við uppsljóstrunum Þuríðar hafi þó ekki verið á allan hátt góð enda voru mennirnir dæmdir til harðra refsinga og einn þeirra hlaut líflátsdóm í Kaupmannahöfn.
Brynjúlfur Jónsson frá Minna Núpi skrifaði skrifaði sögu Þuríðar og Kambsránsins og kom bókin út seint á nítjándu öld. Þar kemur fram að persónueinkenni Þuríðar einkenndust af orðheppni, gáfum og yfirvegun. Hún hafði mikla athyglisgáfu en var samtímis fljóthuga og minnug. Þá var hún fiskin og lagin við öll þau verk sem féllu til á sjó. Margaret bendir á að í síðari frásögnum af Þuríði og formennsku hennar, sérstaklega þeim sem komu út eftir miðja síðustu öld, hafi þessum einkennum verið sleppt. Það helst í hendur við þann skugga sem sjókonur virtust hverfa inn í og afmáun ímyndar þeirra.
Fór með Þuríði til Suður Ameríku
Í ferð sinni til Íslands varð Margaret sér út um bók um Þuríði og þegar aftur var komið til Seattle, þar sem Margaret gegnir nú stöðu lektors við Washington University, settust hún og vinkona hennar niður og þýddu hana til eigin nota. „Ég varð heilluð,” segir Margaret. „Og um leið vaknaði forvitni mín en tilvist Þuríðar benti til þess að fleiri konur hefðu stundað sjósókn á Íslandi.” Um þessar mundir var Margaret við rannsóknir m.a. í Salvador og Brasilíu og má segja að Þuríður hafi ferðast þangað með henni. Það áttu því eftir að líða nokkur ár þar til Margaret lét fyrirætlanir sínar um að skoða sjósókn íslenskra kvenna verða að veruleika.
„Þegar ég hóf rannsóknina vakti það bæði forvitni mína og áhuga að fólk virtist ekki kannast við að konur hefðu stundað sjóinn.” segir Margaret. „Markmið mitt með rannsókninni er þó ekki að skoða konur sem einangruð fyrirbæri hvað varðar sjósókn. Heldur hvernig reynsla þeirra tengist sjó og landi á víðtækari hátt. Það sem ég komst að er í samræmi við niðurstöður íslensks fræðafólks á borð við Þórunni Magnúsdóttur.”
Meira en fjórðungur kvenna á sjó
Margaret segir rannsóknir Þórunnar á sjókvensku, sem nú eru að verða um þrjátíu ára gamlar, hafi verið mjög frumlegar. „Rannsóknir Þórunnar voru mjög ítarlegar og leiddu í ljós að í gegn um tíðina hefur töluverður fjöldi kvenna stundað sjóinn,” segir Margaret sem bendir á að slíkar tölur komi á óvart en víða í Evrópu hafi það verið talið óhappamerki að hafa konur um borð í fiskveiðibátum. Þrátt fyrir að sú tiltrú hafi ekki náð fótfestu hér á landi framan af og konur hafi greinilega verið hluti fiskveiða við landið allt frá sextándu öld, virðist sem þátttaka þeirri í atvinnuveginum hafi horfið í skuggann af sjómennsku karla.
Í hugum almennings hefur ríkt skýr verkaskipting þegar kemur að fiskveiðum og vinnslu. Álitið hefur verið að karlar hafi stundað veiðarnar sjálfir en hlutverk kvenna hafi einkum falist í vinnu í landi, t.d. umsjón með heimilinu, netagerð og vinnslu í landi. Margaret bendir á að líf bæði sjómanna og sjókvenna einskorðist ekki við hafið heldur hafi bæði kynin skyldum að gegna í landi samhliða skyldum þeirra á hafi úti. „Þetta samspil er flókið fyrir bæði kynin en það má kannski segja að samspilið sé annarskonar hvað konur varðar,” segir Margaret og á þar við að valdastaða kvenna í samfélögum og sjálfsákvörðunarréttur sé almennt annarskonar en karla sem og sú vinna sem varðar barnauppeldi og heimilisstörf. Þróun fiskveiða almennt verði því að skoða í heildrænu samhengi við það sem er að gerast í landi.
Margaret bendir á að einstakt sé hve margar og fjölbreyttar frásagnir séu til af alþýðufólki á Íslandi. „Einn helsti fjársjóðurinn er hve margir hér á landi stunda alþýðusagnfræði, en hér má finna sögur og frásagnir sem varða venjulega fólkið í landinu,” segir Margaret. Hún bendir þó jafnframt á að þær frásagnir séu oft á tíðum ritaðar af karlmönnum. Þær eru því háðar sjónarhorni þeirra á sjósókn og ólíklegri til að fela í sér reynslu kvenna af sjósókn og samspilið milli lands og sjávar sem getið er um hér að ofan. „Við Breiðafjörð má, hinsvegar, finna frásagnir sem einnig eru skráðar af konum.” Þar má meðal annars finna frásagnir kvenna allt frá átjándu öld og önnur gögn sem jafnvel ná enn lengra aftur. Þessar frásagnir leiða m.a. í ljós að a.m.k. fjórðungur kvenna við Breiðafjörð stunduðu sjóinn – ef ekki fleiri.
Eignuðust börn á opnu hafi
Við gerð rannsóknarinnar tók Margaret meðal annars viðtöl við meira en sextíu og fimm íslenskar konur sem stundað höfðu sjóinn allt frá miðri síðustu öld, auk viðtala við fjölda sjómanna. Jafnframt skoðaði hún sagnfræðilegar heimildir fyrir sjókvensku. Að sögn Margaret var vinnukonum jafnan gert að sækja sjóinn á vertíð. Og í einhverjum tilfellum hafi þær sjálfar sóst eftir því að róa frá fjarlægum höfnum. Stéttaskiptingin var nokkuð skýr því vinnukonur báru almennt minna úr býtum en vinnumenn í sömu sporum. Þær konur, sem hinsvegar stunduðu sjóinn á eigin vegum eða með fjölskyldumeðlimum, stóðu jafnfætis körlum hvað varðar tekjur og völd og reru uppá sama hlut og þeir.
Frásagnir af sjókonum og sjókvensku markast ekki síst af hugdirfsku þeirra á sjó, útsjónarsemi og styrk. Sagt er frá konum sem reru til fiskjar í opnum bátum af miklum þrótti þótt þær væru komnar vel yfir sjötugt. Konum sem alltaf stóðu við stjórnvölinn þegar fárviðri geysaði. Konum sem sigldu við aðstæður sem körlum óaði við. Konum sem voru allra aflasæknastar og skipstýru sem aðeins tók konur í áhöfn. Þar segir af konum sem báru einstakt skynbragð á náttúruna sem m.a. leiddi til þess að þær voru fyrstar til að ná landi áður en illviðri skullu á. Og þarna má einnig finna frásagnir af konum sem fæddu börn úti á opnu hafi eða í flæðamálinu rétt eftir lendingu.
Jöfn kjör og fjölbreytt atvinnutækifæri
Fjöldi kvenna hafi því stundað sjósókn og hún hafi verið eðlilegur hluti af lífi margra þeirra. Þ.e.a.s. allt fram til síðari hluta átjándu aldar. Fjöldinn sé þó mun meiri en sjónarmið almennings og hinn opinberi íslenski menningararfur segi til um. Um átta til fimmtán prósent kvenna stunduðu sjóinn frá miðri síðustu öld og allt fram til hrunsins 2008. Á níunda áratugnum stunduðu t.a.m. fleiri en þrjú þúsund konur sjókvensku. Fjöldi starfa á sjó hefur þó almennt dregist saman og þótt enn stundi fleiri konur sjóinn á Íslandi miðað við önnur iðnvædd ríki.
Sá samanburður leiðir líka í ljós að á sama tíma og sjókonur erlendis róa nær eingöngu með eiginmönnum sínum eru skipspláss íslenskra kvenna af mun fjölbreyttari toga. Þær róa t.a.m. með öðrum fjölskyldumeðlimum; bræðrum, dætrum, mæðrum eða sonum auk þess að ráða sig á skip og báta þar sem engin fjölskyldutengsl eru til staðar. Margaret bendir á að sérstaða íslenskra skjókvenna felist einnig í jafnræði t.a.m. hvað varðar launakjör. Þótt vinnukonur hafi í eina tíð borið minna úr býtum en vinnumenn þá njóti konur í dag sömu kjara og karlkyns starfsfélagar þeirra. Á öðrum sviðum hafi þó hallað undan fæti á sviði sjókvensku, sérstaklega síðari ár.
Á móti straumnum
Margaret bendir á að þrátt fyrir sögu um sjókvensku á Íslandi virðist almenningur í landi líta svo á að konur séu ekki tækar á sjó. Viðmælendur hennar bendi jafnan á að til að stunda sjómennsku hefðu konur þurft að synda á móti straumnum, eða viðteknum viðhorfum almennings. Þær bentu jafnframt á að þótt réttindabarátta kvenna hefði meðal annars falist í því að veita konum fjölbreytt og jöfn tækifæri á vinnumarkaði, þá hafi hvatningin fremur náð til starfa sem krefðust háskólamenntunar, viðskipta og stjórnunarstarfa. Kvennabaráttu síðustu aldar hefði einhverra hluta vegna sést yfir „gott starf” eins og þær orðuðu það þar sem tækifæri gafst til að afla hárra tekna.
Þrátt fyrir að sjókonur telji að áherslur kvennabaráttunnar hefðu einnig mátt ná til sjókvensku þá er það ekki síst vegna áhrifa hennar sem fjöldi kvenna á sjó fór vaxandi uppúr 1970. Þau áhrif virðast einnig hafa hvatt konur til að sækja í sérhæfð störf og stjórnunarstöður á stærri skipum. Um svipað leyti sækir fyrsta konan um inngöngu í skipstjóra- og stýrimannaskólann.
Tækniframfarir fjötur um fót
Fjöldi kvenna á sjó hefur þó verið nokkuð sveiflukenndur og miðast síðustu áratugi að miklu leyti við það hve auðvelt er að fá karla til starfa um borð. Konum hefur því virðst auðveldara að fá skipspláss ef skortur er á karlkyns sjómönnum. „Þær sveiflur breyttust þó eftir aldamótin tvöþúsund,” segir Margaret. „Ég átti von á því að sú þróun að konur sæktu sjóinn á býsna fjölbreyttum tegundum báta og skipa héldi áfram. Þess í stað fór þeim stöðugt fækkandi ef frá er talin örlítil fjölgun hrunárið 2008.” Ástæður þessarar fækkun segir Margaret ekki síst vera að finna í landi.
Þær tækniframfarir sem verið hafa í sjávarútvegi eru, að sögn þeirra sjókvenna sem Margaret ræddi við, ein helsta ástæða þess að konum hefur fækkað á sjó. Ekkert kæmi í veg fyrir að þær væru úti í allt að því viku í senn. En fjölgun frystitogara á kostnað annarra skipa og þau löngu úthöld sem þeir útheimta gerðu allt heimilislíf erfiðara. Sér í lagi ef þær áttu börn eða höfðu aðrar skyldur sem þyrftu athygli þeirra og tíma. Þessar breytingar hafi helst stuðlað að því að konur fluttu sig yfir í strandveiðar, þar sem þær gátu komið heim að loknu dagsverki, eða leituðu sér vinnu í landi.
Kynjaðar áherslur kvótakerfisins
Skilvirkni líkt og sú sem frystitogarar virtust bera með sér hefur þá tilhneigingu að ýta konum til hliðar og gera þeim erfiðara að vinna á sjó. Það sama á við um kvótakerfið. Margaret bendir á að innleiðing fiskveiðistjórnunar- og kvótakerfisins hafi gefið þeim áhrifum sem það hefði á konur í sjávarútvegi lítinn gaum. Engar konur hafi opinberlega verið viðriðnar kerfið og mjög fáar konur hafi átt þátt í ákvarðanatöku um reglur kerfisins og engar konur hefðu setið í þeim nefndum sem í hlut áttu. Það sé því nokkuð ljóst að konur hafi verið ósýnilegar á nær öllum sviðum sem tengjast sjósókn. Núverandi skortur á konum í stjórnunarstöðum og lítil sem engin áhrif þeirra á stefnumótun gæti, að mati Margaret, stofnað þróun fiskveiða og sjálfbærni fiskveiðisamfélaga í hættu, en hún telur að aðkoma kvenna myndi bæta samræmið milli fiskveiðistjórnunar og vistfræðilegra þátta auk samfélagslegra áhrifa í landi.
Sakaðar um að taka störf karla
Megin munur þeirra karla og kvenna sem stundað hafa sjóinn á Íslandi nú í seinni tíð er að á sama tíma og sjómennska hefur staðið flestum körlum til boða hafa konur þurft að berjast fyrir réttinum til að veiða. Það á ekki síður við um tækifæri til að stunda sjókvensku. „Eftir hrunið 2008 og fækkun almennra starfa á vinnumarkaði urðu pláss á skipum umsetnari en þau höfðu verið um árabil,” segir Margaret. Konum hafi verið þrengt út úr sjókvensku og jafnvel reyndustu sjókonur hafi átt í erfiðleikum með að fá pláss á skipi. Í þeim tilfellum þar sem reyndar sjókonur fengu pláss – þá á kostnað reynsluminni karla – hafi þær orðið vara við mikla gremju. Jafnvel fjandskap þar sem þær voru sakaðar um að „taka störf karlanna.”
Á Íslandi er sjómennska talin til hefðbundinna karlastarfa. Þrátt fyrir meiri fjölda sjókvenna en hið almenna sjónarhorn og opinber útgáfa íslensks menningararfs segir til um hefur starfið aldrei verið talið til hefðbundinna kvennastarfa. Strandveiðar, það tækifæri sem konur helst hafi til sjókvensku í dag, eiga einnig undir högg að sækja frá hendi stórra útgerðarfyrirtækja og þeirra sem álíta slíkar veiðar vart meira en ófagmannlegt tómstundagaman. Aðeins um fimm prósent íslensku þjóðarinnar vinna á sjó og virðist sem dýrðarljóminn sem sveipar það hafi heldur færst í aukana. Í slíkri framsetningu er konur sjaldnast taldar með. Nema þá helst til að skoða sjókvensku sem forvitnilegt fyrirbæri fremur en raunverulegt framlag til íslenska þjóðarbúsins.
-Arndís Bergsdóttir
(Meðal heimilda: Willson, M.E. (2013). Icelandic fisherwomen´s experienceimplications, social change and fisheries policy. Ethos: Journal of Anthropology. 1-26. Doi: 10.1080/00141844.2013.783606#.Un0Aa5Rr3-s )
