Fagna Gestsdóttir á jólasveinarannsóknarstofunni. Þar gefst gestum kostur á að sannreyna virkni þeirra hluta sem tengjast jólunum.
Það er eins gott að klára sokkinn sem er á prjónunum því annars er von á Flotsokku sem fyllir sokkinn af floti áður en hún nappar honum. Og Flotsokka er ekki ein á ferð. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á Minjasafninu á Akureyri leiða í ljós hvorki fleiri né færri en 82 jólasveinkur og –sveina. Í opinberri útgáfu jólasveinaarfsins eru það þrettán kumpánar sem koma til byggða dagana fyrir jól. Hin – sextíuogníu jólasveinkur og –sveinar – virðast hafa horfið í skuggann, þar á meðal Flotsokka, Flotnös, Lítilpungur og Lampaskuggi. Laugardaginn 30. nóvember verður hlulunni svipt af þessum systkinum sveinanna þrettán sem flestir þekkja vel. Þá verður opnuð sýning á Minjasafni Akureyrar um alla hrekkjalómana og ótuktirnar, bæði þekktar og óþekktar, sem höfðu þann starfa helst að halda fólki að verki og hræða til dyggða. Við skyggnumst bak við tjöldin við uppsetningu sýningarinnar og fáum fregnir af ýmiskonar jólasveinkum og –sveinum sem skotið hafa upp kollinum við jólasveinarannsóknir safnsins.
Ástæðu þess að börn setja skóinn út í glugga þrettán dögum fyrir jól en ekki áttatíuogtveimur segir Ragna Gestsdóttir, safnfræðslufulltrúi Minjasafnsins, helst mega rekja til þess að Þvörusleikir, Kertasníkir, Stekkjastaur og hinir jólasveinarnir þrettán hafi verið þeir sem fyrstir lentu á blaði í þjóðsögum Jóns Árnasonar sem fyrst komu út á síðari hluta nítjándu aldar. Á það hefur m.a. Árni Björnsson, þjóðháttafræðingur bent. Þjóðsögurnar voru gefnar út í nokkrum hlutum og byggðu á upplýsingum sem Jón hafði fengið víðsvegar af landinu. Í fyrsta hlutanum var getið þeirra þrettán jólasveina sem eru þekktastir nema hvað Hurðaskellir virðist hafa komið í stað Faldafeykis hin síðari ár. Svo virðist sem nöfn þeirra og athafnir hafi fests í sessi, en ekki þeirra sem á eftir komu.
„Við hér á Minjasafninu höfum legið í rannsóknum til að hafa uppá fleiri jólasveinum og –sveinkum en þeim sem getið hefur verið í formlegum frásögnum fram að þessu,” segir Ragna. „Við höfum að sjálfsögðu stuðst við þjóðsögur Jóns Árnasonar auk verka Árna Björnssonar. Einnig hlustaði ég á upptökur frá þjóðháttadeild Þjóðminjasafnsins og skoðaði meira en aldargömul tímarit.”
Flotnös og Flotsokka
Rannsóknin leiddi í ljós áttatíuogtvo jólakarla og –kerlingar. „Einhverra hluta vegna eru jólasveinkurnar mun færri en sveinarnir,” segir Ragna. „Í rannsóknum okkar komu fram nokkur kvenkyns orð eða nöfn sem tengjast frásögnum af jólasveinum, til dæmis Redda og Sledda. Við þekkjum þó ekki hlutverk þeirra og vitum í raun voða lítið um þær annað en að þær voru til.” Hinsvegar sé nokkuð vitað um jólasveinkur á borð við áðurnefnda Flotsokku sem hélt fólki að verki við prjónaskapinn. Og Flotnös sem einnig sótti í flot en í stað þess að troða því í ókláraða prjónasokka stakk hún mörtöflunni uppí nösina á sér og geymdi þar.
Barði börn með blautum lungum
Miðað við suma þeirra sveina sem Minjasafnið hefur safnað heimildum um virðist sem jólasveinarnir sem við þekkjum og „aðeins” stela, kíkja á glugga og hrella fólk á annan hátt séu hin bestu skinn. „Það má segja að í áranna rás hafi jólasveinarnir orðið notalegri og góðlegri,” segir Ragna. „Sem dæmi um öllu ógnvænlegri jólasvein er, til dæmis, Lungnaslettir en hlutverk hans var að berja þau börn sem áttu skilið refsingu - með blautum lungum!”
Það munu allir rekast á gamlar minningar um jólastemningu á sýningunni.
Leið til að fást við hið ókunna
Ragna bendir á að jólasveinarnir séu mjög tengdir daglegu lífi fólks inni á heimilum. „Þeir héldu fólki við efnið og voru agatæki,” segir hún. „Og skilaboðin voru skýr: Kláraðu sokkinn! Ekki skilja askinn eftir á glámbekk! Sparaðu kertið þitt!” Enn í dag séu jólasveinarnir notaðir sem agatæki. Hver kannist ekki við óttann við að fá kartöflu í skóinn vegna slæmrar hegðunar eða að jólasveinnin láti ekki sjá sig fari börn ekki snemma í háttinn.
Jólasveinarnir hafi ekki síður tengst náttúru Íslands, líkt og Klettaskora, Lækjaræsir og Svellabrjótur. „Margir sveinanna og sveinkanna nappa mat og matarafgöngum og halda fólki við efnið í hinum ýmsu störfum innan heimilisins. Aðrir eru hamfarasveinar og leið fólks til að setja óblíð náttúruöflin í röklegt samhengi fyrir sjálfu sér,” segir Ragna. „Flæði á yfir bakka sína er hægt að benda á jólasveininn Lækjaræsi sem orsakavald.” Jólasveinarnir og –sveinkurnar voru því ein leið til að fást við óttann við hið ókunna og við náttúruna í landi sem að nær öllu leyti var harðbýlt.
Jólasveinafjall og jólasveinarannsóknarstofa
„Á jólasýningu Minjasafnsins verður að finna gömul jólatré frá bæjarbúum, jólaskraut og annað sem tengist okkar mannlega samfélagi,” segir Ragna. „Stærstur hluti hennar verður þó helgaður ævintýraheimi jólasveinanna áttatíuog tveggja. Jólasveinunum og -sveinkunum verða gerð skil með ýmsu móti og miðað við þá vitneskju sem við höfum um þau.”
Á sýningunni verði að finna ýmsa hluti sem tengist jólasveinunum. Sýningin sé gagnvirk upplifunarsýning og markmiðið sé að gefa börnum og fullorðnum tækifæri til að kynnast þessari lifandi arfleifð og heimi sem að mörgu leyti sé lítið þekktur. Til þess verði notaðar ýmsar aðferðir sem söfn eigi í handraðanum.
Jólasýningin verður opin flesta daga frá 30. nóvember til 5. janúar, frá klukkan 13 til 17.
Til að mynda verði hlutir sem megi snerta. „Þarna verður flautaþyrill sem hægt verður að handleika og prófa – en einn jólasveinanna heitir einmitt Flautaþyrill,” segir Ragna. „Þannig verður hægt að tengjast hlutum og orðum sem eru óalgeng í nútímanum og jafnvel gleymd með öllu.”
Á sýningunni verði einnig jólasveinafjall þar sem hægt verði að komast í náin tengsl við híbýli jólasveinanna og –sveinkanna. Að auki verði sett upp tilraunastofa með vísindalegum búnaði sem nota megi við jólasveinarannsóknir. Einnig krukkuborg með sýnum frá jólasveinum og – sveinkum, en Ragna bendir á að fáir séu betur fallnir til jólasveinarannsókna en krakkar í jólaskapi.
Gaman á safni
Norðurljósasýningin og fastasýningin um sögu Akureyrar verða á sínum stað auk jólasýningarinnar sem að þessu sinni fær töluvert pláss á safninu en hún verður í norðursal safnsins þar sem áður var sýning m.a. á fornleifum. „Það er gaman á safni,” segir Ragna og bætir við að safnaheimsókn sé sniðug fyrir fjölskyldur – bæði með og án barna.
-Arndís Bergsdóttir
