Fyrir 6 mánuðum síðan greindist móðir mín sem er 62 ára gömul með lungnakrabbamein. Fyrstu fréttir sem við fengum voru óljósar eins og gengur í því þegar sjúkdómur eins og krabbamein er í greiningarferli, skoða þarf allar hliðar, taka sýni, fara í myndatökur til að fá sem nákvæmasta mynd af því sem er að gerast í líkamanum. Ég man þennan dag, þegar ég fékk þessar fréttir, eins og hann hafi gerst í gær og hann er mér ljóslifandi í hugskotinu. Mér finnst það að mörgu leiti merkilegt þegar undirrituð á í hlut, vegna þess að ég er þannig að ég man ekki alltaf alla hluti, stundum man ég ekki frá mínútu til mínútu hvort ég er að koma eða fara, en þennan dag man ég. Ég gæti útlistað nákvæmlega atburðarrásina, samræðurnar sem áttu sér stað, hvar ég var nákvæmlega á hvaða tíma dagsins, hvern andardrátt, hverja hugsun, man hvernig tíminn fraus um stund, hvernig blóðið hætti að renna, hvernig ég fylltist fullkomnum vanmætti og ótta þegar mamma sagði mér stöðu mála. Þetta er í mínum huga einn af þeim dögum, þegar þú veist að lífið verður ekki samt aftur, þú veist að það er ekki hægt að fara til baka, láta sem ekkert sé og stinga hausnum í sandinn, vegna þess að þú ert knúinn til þess að takast á við hluti sem að þú hefur enga stjórn á, náttúran hefur tekið af þér völdin og eina sem hægt er að gera er að feta þennan nýja stíg, með þá von í brjósti að þrátt fyrir allt muni allt fara vel.
Foreldrar mínir eru búsettir fyrir sunnan, en ég er þaðan, sannkallað malbiksbarn, flutti hingað norður fyrir fjórum árum síðan. Allt mitt fólk er einnig allt fyrir sunnan. Ég var þó stödd í Reykjavík daginn sem mamma og pabbi fengu þær fréttir að hún væri með æxli í lungum, það var tilviljun ein sem réði því. Ég man að ég hugsaði hve óréttlátt þetta væri, að hún væri komin í þessa stöðu. Hún sem hefur verið reyklaus í 30 ár, læknarnir hennar segja að lungun séu hrein eins og hún hafi aldrei reykt, manneskjan sem hefur alla tíð verið til staðar fyrir alla, passar alltaf upp á að allt sé í lagi og öllum líði vel. Manneskjan sem hefur alltaf verið til staðar fyrir mig og ég á henni alveg óendanlega mikið að þakka, það er bara þannig. Hún hefur verið kletturinn í mínu lífi.
Þessa daga sem ég stoppaði í Reykjavík, sem voru ekki margir, þá var ég einnig með mömmu þegar hún sagði bróður mínum þessar fréttir, stund sem tók á enda fjölskyldan öll í áfalli, svolítið eins og við hefðum öll orðið undir bíl á fullri ferð, ringluð, spyrjandi, óvissan ríkjandi en um leið tilbúin til að gera okkar besta og standa saman og með mömmu í gegnum þetta ferli allt saman.
Ég fór aftur norður, aldrei hefur mér þótt eins erfitt að fara heim og þann dag. Mér fannst það alveg ofsalega erfitt að vera svona langt í burtu og í fyrsta sinn síðan ég flutti norður, langaði mig aftur heim og vera til staðar. Ég reyndar dreif mig fljótt aftur suður og við fórum öll fjölskyldan en ég og maðurinn minn tókum þá ákvörðun strax í upphafi að vera heiðarleg við okkar börn um það sem væri í gangi um veikindi ömmu þeirra, vegna þess að ég fann að ég átti erfitt með að halda andlitinu heima við og var ekki alveg með sjálfri mér þannig að við sögðum þeim frá hvað væri að gerast, þannig að þau væru meðvitað um þá alvarlegu stöðu sem var í gangi. Börn skynja ótrúlega vel um leið leið og eitthvað breytist inni á heimilinu, þegar foreldrar þeirra eru þungt hugsi, fjarlægir eða ekki í jafnvægi og til að þau fari ekki að halda að það sé eitthvað í þeirra fari sem veldur því að þræðirnir í mömmu og pabba eru stuttir eða stundum óvenju langir, þá er alltaf best að vera heiðarlegur um hvað er að gerast í lífinu, vegna þess að börn geta tekið ótrúlegustu hlutum og sýna ótrúlegan styrk gagnvart þungum aðstæðum, stelpurnar okkar eru 11 og 13 ára og svo eigum við son sem er að verða 19 ára. Þannig að við mátum það sem svo að þau gætu tekið við þessum fréttum ef að þau fengju síðan stuðning til að vinna úr þeim, sem ég vona að við hjónin höfum getað veitt þeim enda ræðum við þetta opinskátt og heiðarlega heima við.
Þegar allt greiningarferli var búið hjá mömmu, var staðan þannig að hún var greind með ólæknandi krabbamein, stórt æxli á vondum stað efst í öðru lunganu og svo bletti í báðum lungum til viðbótar, þó ekki búið að dreifa sér út fyrir lungun. Ekki hefur verið hægt að skera meinið í burtu og ekki er í boði að fara í geisla, til þess er meinið of erfitt hvað staðsetningu varðar, eina sem hefur verið í boði er mjög aggresív lyfjameðferð sem hefur tekið sinn toll.
Þegar ég settist niður að skrifa þessa hugleiðingu, þegar ég loksins kom mér að því, vegna þess að það eru fá verkefni sem ég hef kviðið eins mikið fyrir og þetta, það er af því að þetta stendur mér svo ofsalega nærri og er að mörgu leiti enn svo sárt í huganum, þá fór ég að velta fyrir mér hvernig ég ætti að lýsa þessu ferli öllu saman. Það sem kom upp í hugann fyrst var óreiða, vanmáttur og hjálparleysi. Þegar ég tala um óreiðu, þá er ég að tala um að mér finnst svo erfitt að ná taki á einni hugsun í einu og halda við hana, stundum líður mér eins og það sé fimmta stigs fellibylur í hausnum á mér og ég næ engan veginn að stoppa hann af eða kyrra hugann. Hver hugsun á fætur annarri birtist og fer og ég finn að ég eyði svo mikilli orku í að ná tökum á mínum eigin huga og tilfinningum. Fyrstu dagana og vikurnar eftir að mamma greindist átti ég líka til í að bresta óundirbúið í grát hvar og hvenær sem er, ég gat verð að vaska upp, keyra inn í vinnu eða fara að sofa og þá bara byrjuðu tárin að renna og ég gat einhvern veginn ekkert gert til að koma í veg fyrir það, þetta bara kom. Ég fann fyrir vanmætti að geta ekkert gert til að laga þetta ástand, mér fannst það eitthvað svo vanmáttugt að gera bara verið eyra til að heyra og hönd til að halda í, mér fannst ég eiga að geta gert meira, skilað meira til baka vegna þess að ég hef þegið svo endalaust mikið og hef verið lánsöm að eiga þessa mömmu. Mér fannst ég hjálparlaus en samt vildi ég ekki í fyrstu ræða þetta við marga, fannst óþægilegt þegar fólk var að spyrja síendurtekið hvernig mamma hefði það, vildi ekki vera að útskýra þetta aftur og aftur, því þá var ég alltaf að endur upplifa sársaukann og áfallið við fyrstu fréttir, ég vildi í raun og veru helst ekki tala um þetta nema bara inni á heimilinu, við manninn minn og þannig smátt og smátt einangruðum við okkur að ákveðnu leyti um stund og lokuðum okkur af í sorginni í stað þess að treysta okkar nánustu fyrir því sem við vorum að ganga í gegnum á þessum tíma. Ég kaus þögnina í stað þess að fá útrás við að tala við einhvern sem ég treysti. Í leiðinni hafði ég áhyggjur af systkinum mínum, pabba mínum, hvað yrði um hann og ég viðurkenni að við systkinin áttum það til að vera ekki sammála um nálgunina gagnvart sjúkdómsferlinu og orka fór í að takast á um það og um leið að passa að samskiptin væru heiðarleg og án átaka. Ég segi það í dag að í raun og veru gekk ég í gegnum sorgarferli líkt og ég væri búin að missa mömmu nú þegar, þó að hún væri sprellifandi tilbúin til að berjast og lifa af.
Það var ekki fyrr síðla sumars að það fór aðeins að brá af mér, þakka ég það að öllu leyti fólkinu mínu, manninum mínum sem hefur verið eins og klettur við hlið mér allan tímann og mágkonu minni og hennar manni sem spila óendalega stórt hlutverk í lífi okkar fjölskyldunnar og höfðu kjark til að benda okkur á að atferlið okkar var orðið ólíkt því sem var og við farin að sýna hegðunarmynstur sem þau könnuðust ekki við en þetta varð til þess að ég rankaði við mér og fann að ég og við vorum ekki á góðri braut, einangrun er ekki góð og nærir frekar vanlíðan heldur en það að fá heilbrigða og góða speglun á það sem maður er að upplifa dag frá degi og allar tilfinningarnar sem koma upp, það að geta treyst öðru fólki fyrir sínu er dýrmætt og að eiga fólk sem getur tekið við því er gulls ígildi og ég er lánsöm að eiga fólk nálægt mér að sem vill það og ég treysti fullkomlega fyrir mínu. Ég er þeim endalaust þakklát fyrir þetta inngrip. Síðan fór ég til Frakklands í 10 daga með ungmenni í klaustur og í kyrrðinni þar náði ég að koma á ákveðnu jafnvægi mig og mína líðan, þar hafði ég einnig góða manneskju með mér og við áttum saman alveg ofsalega dýrmætan og góðan tíma og ég kom alveg endurnærð til baka og er þakklát fyrir að hafa getað komist aðeins svona í burtu til að hlaða batteríin og fá ákveðna fjarlægð á hlutina.
Staðan í dag sveiflast dag frá degi, enn finn ég fyrir fjarlægðinni, að ég er fyrir norðan og foreldrar mínir og systkin fyrir sunnan, oft finnst mér erfitt að vera ekki nálægt, ég finn ennþá fyrir óreiðunni í huganum, þegar verið er að bíða eftir niðurstöðum eða þegar einhverjar rannsóknir eru í gangi, finn ég að ég verð alveg ómöguleg, ég missi einbeitingu, fæ athyglisbrest, gleymi hlutum, ef mamma hringir ekki alveg strax eftir læknisheimsókn, þá trúi ég hinu versta og fer öll í ójafnvægi, þegar fréttirnar eru góðar gleðst ég eins og barn, þegar þær eru slæmar missi ég máttinn og fer aftur í sama sorgarferlið.
En þetta er hluti af því að vera aðstandandi, lífið færir okkur gleði og sorgir, ég verð aldrei undanþegin því í lífinu að takast á við erfiða hluti. Ég vil gera þetta fyrir mömmu, ég vil vera til staðar fyrir hana í gleði og sorg. Heima við og með fólkinu sem ég treysti get ég misst grímuna og grátið, enn ég get það líka með henni, það er dýrmætt, við höfum getað grátið saman, þannig að ég þarf ekki að vera með eitthvert leikrit gagnvart henni, við vitum alltaf hvernig hvor annarri líður, stundum án orða og stundum bara á raddblænum. Ég verð einnig að vera til staðar fyrir börnin okkar, hlusta á þeirra tilfinningar og sorgir, fylla þau um leið von og trú á að ótrúlegir hlutir geti gerst, læknavísindin séu máttug vísindi og trúin flytji fjöll. Þannig að þetta snertir marga fleti í lífinu þessa dagana, því er ekki að neita.
Mamma er ótrúlega dugleg, hún hefur sýnt alveg einstakan baráttuhug og kjark í öllu þessu ferli. Ég er endalaust stolt af henni og hún er mín fyrirmynd og hennar vegna geri ég allt sem ég get til að auðvelda henni þetta ferli, mitt sorgarferli er vegna þess að mér þykir óendanlega vænt um hana og við eigum náin og góð tengsl og þess vegna stend ég með henni alla leið. Ég veit að það sem ég hef gengið í gegnum síðustu mánuði er af því að mér stendur ekki á sama, þetta snertir mig djúpt og ég vil ekki missa hana, það er bara þannig. En ég treysti og trúi því að góðir hlutir geti gerst og við fáum tíma. Ég legg mig fram á hverjum degi að gera þann tíma góðan og að við sköpum okkur saman góðar minningar, vegna þess að hver dagur er dýrmætur, hver stund mikilvæg og það ætti í raun og veru alltaf að vera þannig, að til staðar sé sú hugsun að hver dagur sé dýrmætur og tíminn ekki sjálfsagður, hvort sem við lifum með ólæknandi sjúkdómi, séum aðstandendur eða heilbrigð og áhyggjulaus. Að við lifum þannig að hver dagur skipti máli, það væri óskastaðan almennt í lífinu að við hugsuðum þannig, án þess að vera knúin til þess vegna þess að allt í einu er hver dagur ekki sjálfsagður og tíminn allt í einu af skornum skammti. Ég vona að alla vega að lærdómur minn verði þegar upp er staðið þessi, að meta hvern dag sem gjöf og vera þakklát fyrir allt fólkið sem stendur mér nærri og mér þykir vænt um. Það er á endanum það sem skiptir mestu máli.
Mig langar aðeins í lokin til að minnast á söfnunina sem Þjóðkirkjan fór af stað með að safna fyrir línuhraðli á krabbameinsdeild Landspítalans. Ég var lengi að velta fyrir mér hvaða tæki þetta eiginlega væri, var ekki vel að mér í tækjakosti Landspítalans. En mamma sagði mér um daginn að þetta væri geislatæki, eitthvað sem mörg ykkar vita eflaust nú þegar, hún sagði mér einnig að byrjað væri að setja tækið upp og yrði tekið í notkun í desember og ef hún verður svo lánsöm að komast jafnvel í geisla síðar í ferlinu þá hefur þetta tæki sú áhrif að geislunin verður nákvæmari en á gamla tækinu og hefur meiri möguleika á að ná betri árangri fyrir krabbameinsveikt fólk sem fer í geisla. Þannig að þetta er alveg gríðarlega mikilvægt og ég hvet alla og vona að við getum öll lagt þessu málefni lið, þar sem við munum ekkert okkar held ég fara í gegnum lífið án þess að þekkja einhvern nákominn okkur sem mun greinast með krabbamein eða jafnvel við sjálf, þannig er bara lífið, við vitum ekki fyrirfram hver okkar lífsganga verður og öll viljum við sem besta og nákvæmustu meðferð fyrir okkar nánustu eða okkur sjálf, til að fá tíma, til að lifa með sjúkdómnum, til að eiga góða og dýrmæta daga. Það er hægt að lifa með og halda sjúkdómnum í skefjum með góðri og nákvæmri meðferð. Þannig mildast tíminn og nærir um leið von og trú.
Sunna Dóra Möller
Hugleiðing flutt í bleikri messu í Akureyrarkirkju sunnudagskvöldið 27. október
