Sævar Sigurgeirsson er mörgum kunnur. Hans daglegu störf eru við auglýsingagerð en hann er jafnframt einn handritshöfunda áramótaskaupsins síðustu fjögur ár, meðlimur í Ljótu hálfvitunum og hefur skrifað vel á annan tug leikrita. Sköpunargleði hans sprettur upp úr annríki glaðrar bernsku í Norður-Þingeyjarsýslu þar sem Sævar þurfti jöfnum höndum að dreifa skít og afgreiða ferðamenn í versluninni í Ásbyrgi. Blaðamaður Akureyrar vikublaðs ræddi við Sævar á sólbjörtum degi í miðbæ Akureyrar.
Þegar þú varst lítill, hvað ætlaðirðu að verða þegar þú yxir úr grasi?
„Smiður.“
Varstu þá hagur á tré?
„Nei, ég hef aldrei getað gert neitt með höndunum! Mín vinna hefur öll farið fram í hausnum á mér sem þó breytir ekki því að ég hef alla tíð dáðst að fólki sem kann að búa til fýsíska hluti. Ég man að mig dreymdi um að geta smíðað húsgögn á sínum tíma en það hefur nú lítið orðið úr því.“
Fékkstu listrænt uppeldi?
„Já og nei. Foreldrar mínir fengust við leiklist, það má kannski segja að leiklistarbakterían hafi kviknað hjá mér þegar þau voru að leika með Ungmennafélaginu Leifi heppna. Þau tóku m.a. þátt í sýningunni Hart í bak eftir Jökul Jakobsson. Ég elti pabba eftir fjárhúsgarðanum með handrit og hlýddi honum yfir textann. Mamma hafði það svo fyrir sið að láta mig lesa fyrir sig bækur meðan hún vann húsverkin. Þannig lásum við heilu bókaflokkana. Margir fengust við vísnagerð í kringum mig og ég fór snemma að fást við tungumálið.“
Varstu duglegur við bústörfin?
„Ég var sko yngstur þannig að ég naut þess framan af að eldri systkinin tóku frekar til hendinni, en þegar þau hleyptu heimdraganum mæddi meira á mér. Ég hafði talsverðan áhuga á bústörfunum og gældi jafnvel við þá hugmynd að verða bóndi. Eftir að ég fór að vinna í búðinni í Ásbyrgi, lenti maður oft í því að vinda sér beint úr „geðveiki ferðaþjónustunnar“ upp á traktor til að heyja. Að því leytinu til var dálítið sérstakt og skemmtilegt að alast upp í Ásbyrgi.“
Af þessu má ráða að iðjuleysi hafi ekki einkennt þín unglingsár?
„Nei, það var nóg að gera. Foreldrar mínir ráku verslunina en voru einnig bændur, og um tíma með umsjón með skógrækt og tjaldstæðum í Ásbyrgi. Þau voru einnig mjög virk í félagsmálum. Pabbi var (og er enn) hæfilega ofvirkur, svo það skortir aldrei verkefni þar sem hann er.“
Nú elstu upp á einstökum slóðum, að segja má. Býr Ásbyrgi enn yfir töfrum í þínum huga?
„Já, tvímælalaust! Ég var einmitt staddur á 40 ára afmæli þjóðgarðsins fyrir skemmstu og flutti tölu þar sem ég lagði út af hugtakinu ævintýraljóma. Ásbyrgi er einn af fegurstu stöðum landsins. Algjör perla. Svo skemmir ekki umhverfið í kring, Jökulsárgljúfrið, Hljóðaklettar og það allt.“
Heldurðu að það hafi hjálpað þér til handritasmíði síðar að hafa alist upp í sveit?
„Tja, ég skal nú ekki fullyrða neitt um það. Þegar ég ólst upp var til siðs að börn sætu, þegðu og hlustuðu með foreldrum sínum þegar farið var í heimsóknir milli sveitabæja. Börn töluðu ekki nema sérstaklega væri beint til þeirra spurningum. Þau fengu ekki að fara í tölvuna og blokka sig af í einhverju skúmaskoti heldur sátu þau og hlustuðu á það sem fullorðna fólkið talaði um, það er auðvitað þroskandi og kallar kannski á einhverja íhugun. Ég hef samt aldrei markvisst gengið í það að skrásetja fólk eða hvernig það tjáir sig. Ég las talsvert mikið sem barn og það kannski hjálpar mér að skrifa í dag. Í afgreiðslustörfum, í Ásbyrgi og kannski ekki síður seinna í bókabúð Máls og menningar á Laugavegi birtust manni alls konar karakterar af götunni. Þannig stækkar maður persónugalleríið ómeðvitað. Þetta er samt yfirleitt allt frekar ómeðvitað hjá mér.
Rekinn burt úr píanótíma
Sævar lærði bókmenntafræði við Háskóla Íslands að loknu stúdentsprófi frá MA. Samhliða námi var hann þá þegar byrjaður að skrifa leikrit en svo tóku við nokkur ár í bókabúð Máls og menningar. Sl. 13 ár hefur hann starfað á auglýsingastofu en skrifar líka eftir pöntunum, aðallega fyrir leikhús og sjónvarp. En þar sem fundum blaðsins og Sævars ber saman vegna heimsóknar Ljótu hálfvitanna norður, sem gáfu út nýja plötu nýverið, blasir við að spyrja: Hvaðan sprettur tónlistin?
„Ég er ekki tónlistarmenntaður, byrjaði reyndar sem barn að læra á orgel hjá Björgu heitinni í Lóni, hún var tónlistarkennari sveitarinnar, og þegar ég var í 7. bekk í Lundarskóla í Öxarfirði sótti ég tíma hjá enskum tónlistarsnillingi sem bjó á Raufarhöfn og heitir Stephen Yates. Hann reyndi að kenna mér á píanó en þeim ferli lauk sviplega, mig langaði að kunna lög en nennti þó aldrei að æfa mig. Einu sinni mætti ég í tíma, þrettán eða fjórtán ára gamall, óæfður eins og vanalega. Þá brast þolinmæðin og hann hrópar upp yfir sig: „Ef þú ekki æfa þig, ég ekki nenna að kenna þér. Út með þig.“ Hjarta mitt var ekki stærra en svo að ég þorði ekki að mæta oftar í tíma og þannig lauk mínu tónlistarnámi með sviplegum hætti. Hljómsveitarferillinn hófst svo ekki fyrr en á gamals aldri og alveg óvart!“
Hvernig kom nafngift Ljótu hálfvitanna til?
„Þetta var þannig að í kjölfar fyrstu tónleikanna okkar, þegar við vorum ennþá bara þrír, sagði einhver áheyrenda við okkur að loknu gigginu: Þið eruð nú ljótu hálfvitarnir! Okkur kom saman um að þarna væri komið fínt nafn á hljómsveitina okkar. Löngu seinna sameinuðum við svo tvær hljómsveitir, urðum níu talsins, en héldum nafninu.“
Kannski kallar þessi frasi á skýringar meðal lesenda utan Norðurlands. Þingeyingar, og þá ekki síst ungt fólk, hafa lengi notað þennan frasa að einhver sé „ljóti hálfvitinn“ um þann sem er flippaður, sniðugur eða skemmtilegur, pínulítið öðruvísi oft. En eru menn í Ljótu hálfvitunum til að verða ríkir af því?
„Nei, ég held að að það liggi nokkuð í augum uppi að níu manna hljómsveit er ekki sérlega góð viðskiptahugmynd. Þegar einhver afgangur er af rekstrinum er ekki mikið á mann. Það koma tíkallar hér og þar en fyrst og fremst er þessi starfsemi okkar gleðinnar vegna. Okkur finnst gaman að skemmta okkur sjálfum og öðrum í leiðinni. Svo einfalt er það.“
Hringleikahús hálfvitanna
Sævar segir að það sem greini Ljótu hálfvitana frá öðrum sveitum sé að allir spili eiginlega á allt í bandinu (eða flestir, undantekningarnar eru hann sjálfur og Oddur Bjarni sem spila mest á tilfallandi slagverk, auk þess að syngja).
„Hvað aðra varðar spila þeir eiginlega aldrei á sömu hljóðfæri tvö lög í röð. Umferð hljóðfæranna á sviðinu er ein og sér dálítið leikhús. Við erum reyndar allir meira og minna tengdir leikhúsinu með einhverjum hætti þannig að segja má að sérhver uppákoma hjá okkur skiptist að þriðjungi í konsert, þriðjungi í leikhús og þriðjungi í uppistand.“
Ólíkt mörgum hljómsveitum leikið þið stundum sérstaklega fyrir börn. Er það skemmtilegt?
„Það er nú svo merkilegt með það að þótt sumir textarnir okkar séu fremur fullorðinslegir og sumpart afar óviðeigandi fyrir börn, illa fallnir til uppeldis getum við sagt, þá náum við eyrum barna mjög vel. Þegar við spilum í félagsheimilum úti á landi koma allir, bæði börn og fullorðnir og börn almennt njóta lífsins í botn, skellihlæja með okkur. Þar spilar sterkt inn í leikhúsið og trúðamennskan. Svo höfum við líka verið að selja boli með frösum eins og „Börn eru líka hálfvitar“, „Hálfviti í þjálfun“ og þess háttar. Mörgum krökkum finnst þetta æðislegt og ekki skemmtum við okkur síður þegar krakkar eru uppistaðan í áheyrendahópnum.“
Ekki alltaf fjölskylduvænt
Hálfvitarnir eiga sér allir níu þingeyskan bakgrunn. Af þessum níu eru sjö fæddir eða aldir upp á Húsavík, Sævar frá Ásbyrgi en einn er úr Aðaldal. Hálfvitar eru á aldrinum 29-45 ára og eftir sveitina liggja sennilega 60-70 lög sem kalla mætti hreinræktuð hálfvitalög, en önnur lög meðlima fyrir aðrar hljómsveitir eða leikhúsverk skipta hundruðum. Gleðistundirnar að baki eru margar en verður maður ekki líka að spyrja ljótan hálfvita hvort uppákomurnar, ferðalögin og það allt sé aldrei leiðinlegt og skapi e.t.v. árekstra við hefðbundið fjölskyldulíf?
„Að sjálfsögðu fellur þetta ekki alltaf vel að fjölskyldulífinu. Og oft er þetta mikil vinna. En það er svo merkilegt að þótt eflaust hafi á einhverjum augnablikum örlað á einhverjum efasemdum, leiða eða ósætti, þá gleymist allt slíkt fljótt þegar búið að stilla upp, þegar hálfvitavélin fer í gang og við stillum okkur inn á á að hafa gaman, þá verður ekki aftur snúið. Það verður alltaf viðbjóðslega gaman. Og sennilega er það nú það sem heldur okkur gangandi, þessi taumlausa spila- og lífsgleði sem kviknar í alvöru. Við þurfum aldrei að þvinga hana fram.“
Snarklikkaður sjónvarpsþáttur
Nú ertu í mínum huga ekki síst merkastur fyrir að hafa átt þátt í síðustu áramótaskaupum. Segðu okkur aðeins frá þeirri reynslu?
„Þetta var gríðarlega skemmtilegt, mikill skóli og ofboðslega gaman.“
En viðbrögðin svolítið misjöfn – ekki satt?
„Jú, fyrsta skaupið sem ég tók þátt í sló algjörlega í gegn, skaupið árið 2009. Starfsfólk RÚV tjáði okkur að það hefði aldrei upplifað jafn mikla jákvæðni heilt yfir. Kannski er ekki hægt að segja alveg það sama um síðasta skaup.“
Skaupið árið 2009 hófst á timburmönnum eftir veisluna á Bessastöðum. Þið komuð sterkt inn í reiði fólks á þeim tíma og gáfuð almenningi færi á að losa reiðina út með hlátri, má ekki lýsa þessu einhvern veginn þannig?
„Jú, sennilega. Við tókum reiðina og veittum þjóðinni útrás og „Hangover“-þemað steinlá. Hvað síðasta skaup varðar vorum við hins vegar sökuð um að vera rætin, ófyndin, fara yfir siðferðismörk og mikið var skammast yfir orðbragðinu. Þetta er skemmtilega ögrandi og snarklikkaður sjónvarpsþáttur að því leyti að krafan er um að höfða til allra Íslendinga með húmor og glensi í klukkutíma, óháð aldri, kyni, stöðu eða pólistískum skoðunum. Handritshöfundar eru margir og það þarf að gera málamiðlanir. Oft sjáum við líka ekki útkomuna fyrr en kannski daginn fyrir frumsýningu. Þá hefur leikstjórinn valið inn atriði eftir sínum áherslum.“
En hljóta ekki sumar upptökur og hugmyndir í skaupinu að úreldast eftir því sem dagarnir líða – sumt kannski hættir að vera fyndið eða verður beinlínis ekki lengur „rétt“ eftir að eitthvað breytist í samfélaginu? Er þá tekið upp miklu meira efni fyrir fram en svo hlýtur náð til sýningar á gamlárskvöld?
„Já það er alltaf töluvert um það að efni sem er búið til fær ekki að vera með og á því geta verið ýmsar skýringar. Annaðhvort úreldist grínið, aðstæður breytast, eða leikstjórinn metur útkomuna hreinlega ekki nógu góða. Svo þarf að þjappa þessu niður í ákveðna lengd og þá getu heilu söngleikirnir legið á gólfi klipparans. Svo geta menn verið sammála eða ósammála um hvaða efni hangir inni og hvað ekki. Sumir gagnrýndu t.d. of miklar endurtekningar í því síðasta.“
En er þá ekki hugsunin að hamra á einhverju ákveðnu þema, segja ákveðna tíðarandasögu?
„Jú, en það er misjafnt eftir handritshöfundum og ekki síst leikstjórum hvort þeir vilja hafa það þannig eða ekki. Ég hef unnið með sama leikstjóra öll árin, Gunnari Birni Guðmundssyni, og við höfum bæði gert mjög sterklega þematengd eða „þráðar“skaup en 2010 var afturámóti dæmi um ótengdari sketsa á færibandi. Það var einskonar hríðskotaskaup.“
Hvað er tökutíminn langur?
„Við hittumst og byrjum að skrifa í byrjun september, hittust þá reglulega og skrifum stíft fram í október, svo byrja tökur í byrjun nóvember. Reyndar var öllum pakkanum seinkað síðast þannig að ramminn var þröngur og ekkert mátti út af bregða.“
En af tæknilegum orsökum er ykkur sem sagt ekki gert kleift að taka upp sumarskot úti í grænu grasi?
„Nei, þó veit ég til að leikstjóri hafi verið ráðinn strax í byrjun janúar en yfirleitt er gengið frá þessum málum á sumrin eða haustin og tökur þá ekki fyrr en að vetri.“
Verðurðu með næst?
„Nei, ég verð ekki með. Hvorki var falast eftir því við mig né hefði ég þegið það. Ég var búnn að taka ákvörðun um að þetta væri orðið gott í bili.“
Skuggalegt hvað hann náði Sigmundi Erni vel
En nú var ekki bara að þú skrifaðir marga sketsana og söngtextana heldur vannstu leiksigur að margra mati þegar þú lékst Sigmund Erni í skaupinu 2009. Hvaða snilld var það að ná þingmanninum fyrrverandi svona rosalega?
„Það var nú hálfgerð tilviljun allt saman. En jú, það vakti gríðarathygli. Þessar fimm mínútur sem Sigmundur Ernir urðu til þess að fólk stoppaði mig úti á götu og í Bónus. Og fjölmiðlarnir veltu því dáldið fyrir sér hvaða maður þetta væri eiginlega?“
Það er greinilegt að þið Sigmundur Ernir hafið svipaðar hreyfingar og ekki ólíka áru.
„Leikstjórinn sá það einmitt og síðan hef ég heyrt það bæði frá skyldmennum Sigmundar og vinnufélögum að við séum dálítið líkir. Og svo reyndar átti ég fund með honum sjálfum í vinnutengdu samhengi og hann vildi meina að það hefði verið beinlínis skuggalegt hvað ég náði honum vel.“
Ok og þá smáplögg í lokin? Hvenær munu Ljótu hálfvitarnir næst leika á Norðurlandi?
Næsta stórverkefni okkar verða útgáfutónleikar vegna nýju plötunnar föstudagskvöldið 26. júlí nk. á Mærudögum á Húsavík þar sem við vonumst til að bæjarbúar og aðrir gestir fylli íþróttahöllina. Svo verðum við í Miðgarði í Varmahlíð 9. ágúst. Ef þú hefðir spurt mig um Suðurland líka þá hefði ég bætt við tvennu á Flúðum um verslunarmannahelgina – og svo endurteknum útgáfutónleikum í Gamla bíói í Reykjavík 16. ágúst, en fyrst þú spurðir ekki set ég það kannski bara í einhvern fjölmiðil fyrir sunnan.“
Texti Björn Þorláksson
Mynd Völundur Jónsson
