Þegar fyrsti blaðamannafundur fór fram í menningarhúsinu Hofi eftir að búið var að steypa húsið sögðu stjórnmálamenn, norðlenskir þingmenn, að það væri dapurlegt að sumir blaðamenn skrifuðu ekki bara jákvæðar fréttir um húsið. Með svo málefnalegum athugasemdum og jafnvel duldum hótunum svöruðu ráðamenn gagnrýni um að húsið yrði miklu dýrara en upphafleg hugmynd hafði gert rað fyrir. Smám saman gleymdist að almenningur borgaði brúsann. Gagnrýni þingmannanna á blaðamennina er eitt dæmi um klassíska þöggunartilburði.
Reyndir blaðamenn hafa oftar en nokkur þeirra vill muna fengið þær pillur frá þingmönnum og ráðherrum að ef þeir vilji eiga í góðu sambandi við yfirvaldið sé betra að skrifa ekki gagnrýnið um störf æðstu embættismanna. Og þetta virkar á suma. Nýir, kjarkmikir og sjálfstæðir blaðamenn stimpla sig stundum inn á ritstjórnir með látum.
Vegna hæfileika og áræðis fá þeir smátt og smátt meiri ábyrgð, fá að fjalla um álitamál þar sem gerendur eru í efsta lagi samfélagstigans. Sumir standa sig en finna vel fyrir því að vera Davíð í glímunni við Golíat og valdið. Aðrir hverfa smátt og smátt frá gagnrýnni blaðamennsku. Breytast um síðir í klappstýrur valdsins eftir að starfið hefur myndað kunningsskap. Korteri síðar fá sumir þeirra feitan bitling, stöðu í ráðuneyti eða spunadjobb og ríflega launahækkun.
Sumir segja að íslenska blaðamenn skorti prinsipp til að halda sjálfstæði sínu í starfi til verndar hagsmunum almennings gagnvart valdinu. Málið er öllu flóknara. Það er á köflum illmögulegt að gegna sjálfstæðri blaðamennsku á Íslandi vegna samtryggingar helstu valdakerfa. Klíkuskapur verður til þess að sumir ná þeim styrk að geta dæmt lifendur og dauða. Að spila með eða detta úr leik er spurning sem margir blaðamenn þurfa að hugsa um á hverjum degi.
En blaðamaður sem ekki starfar eftir eigin sannfæringu ætti að leita að annarri vinnu. Blaðamaður verður að standa með sjálfum sér og almenningi. Blaðamenn hafa engin völd á Íslandi en örlítil áhrif. Sjálfstæður blaðamaður nýtur hins vegar frelsis og felsið er ómetanlegt. Almenningur getur veitt sjálfstæðum blaðamönnum aukin áhrif með því að styðja við þá. Því er mikilvægt að þjóðin sé vakandi fyrir hagsmunum valdamanna þegar þeir láta svo í ljósi sem tiltekinn fjölmiðill sé farinn í einhverja herferð gegn þeim sjálfum. Almenningur kýs oft að trúa slíkri froðu. En miklu oftar er rétta fréttin sú að ráðamenn eru teknir silkihönskum af því að fjölmiðlar hafa ekki nægar bjargir til að veita ráðamönnum nægilegt aðhald.
Látum ekki pína okkur til að tala það upp sem ekki á það skilið. Látum ekki pína okkur til að þegja þegar við ættum að opna munninn. Þrátt fyrir allt er íslenskt samfélag nógu stórt til að umbuna öllum sem standa með sannfæringu sinni. Því það er verðmætasta fólkið.
Björn Þorláksson
