Ofbeldi er stærsta ógn íslenskra barna

„Á meðan strákar horfa á klám og fá óraunhæfar hugmyndir um kynlíf horfa stelpur á rómantískar gamanmyndir og fá óraunhæfar hugmyndir um ást,“ þetta sagði Jóna Pálsdóttir meðal annars þegar hún kynnti verkefnið Vitundarvakning um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum en fræðsluþing var haldið í VMA í gær fyrir troðfullum sal af fólki sem vinnur með börnum og unglingum á einn eða annan hátt. Fimm aðilar fluttu framsögu og leiddu svo hópastarf og umræður um málefnið frá ýmsum hliðum. Jóna benti á að 70% þeirra sem leiti til Stígamóta segist hafa orðið fyrir broti fyrir 18 ára aldur.

Ofbeldisfaraldur
Hjördís Þórðardóttir frá UNICEF á Íslandi kynnti efni skýrslu sem samtökin hafa unnið þar sem fram kemur að ofbeldi er stærsta ógn íslenskra barna og í raun sé um faraldur að ræða því 4,4% barna í 9. og 10. bekk segist hafa orðið fyrir líkamlegu ofbeldi á heimili sínu. 7,2% stúlkna á sama aldri segjast hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. 65% stúlkna og 51% drengja í 6.-10 bekk segjast hafa upplifað einelti.

Djúpstæð áhrif frásagna
Illugi Gunnarsson menntamálaráðherra ávarpaði þingið og lagði áherslu á að mikilvægt sé að halda umræðunni lifandi. „Árangur í þessum málaflokki er ekki sjálfgefinn og það þarf að endurtaka umræðu og áminningar aftur og aftur“. Hann segir mikilvægt að horfast í augu við raunveruleikann eins og hann blasir við fórnarlömbunum og alls ekki megi loka augunum fyrir því að hér þrífist ofbeldi gegn börnum. Hann sagði frá því hversu djúpstæð áhrif það hefði haft þegar hann, ásamt öðrum ráðherrum, sat fund í Barnahúsi þar sem börn sem beitt höfðu verið ofbeldi sögðu sögu sína. „Við verðum að færa skömmina frá þolandanum því brotinu lýkur í raun og veru ekki fyrr en þolandinn getur talað um það“. Hann benti á að birtingarmyndir vandans breyttust eftir því sem samfélagið breyttist og benti á að aðgangur barna að klámi í gegnum Internetið væri stórt vandamál í dag sem ekki hefði verið til staðar áður. „Lausnin gegn kláminu er fræðsla,“ segir Illugi.

Mikilvægt að vanda viðbrögðin
Margrét Kristín Magnúsdóttir frá Barnahúsi ræddi um einkenni barna sem sætt hafa kynferðisofbeldi. Hún sagði ekkert eitt einkenna þau börn heldur geti einkenni birst á mismunandi hátt og jafnvel geta orsakast af öðrum streituvöldum í lífi barns en ofbeldi. Margrét sagði þó mikilvægt að ræða við þau börn sem sýni einkenni og komast að því hvað veldur einkennunum. Hún segir að hefðun sem hefði þótt óeðlileg fyrir 10 árum og bent til kynferðisofbeldis, t.d. kynferðislegar hreyfingar og látbragð, geti verið eðlileg í dag vegna áhorfs barns á tónlistarmyndbönd eða annað efni t.d. á Youtube eða vegna áhorfs á klám. Margrét segir mikilvægt að vanda viðbrögðin þegar barn opni á frásögn af kynferðisofbeldi. Mikilvægt sé að yfirheyra ekki barnið heldur leyfa því að segja frjálst frá. Það á að hlusta á barnið og halda ró sinni og ekki efast um frásögnina og alls ekki stöðva hana því það er ekki víst að barnið segi frá síðar. Ef barnið segir ekki frá fljótt eftir að brotið á sér stað minnka líkurnar á því að það segi nokkurntíman frá.

Skaðleg áhrif kláms á börn
Íslensk börn eru að meðaltali 11,7 ára þegar þau horfa á klám í fyrsta skiptið en drengir byrja um það bil ári fyrr en stúlkur. Sólveig Fríða Kærnested, sálfræðingur hjá Fangelsismálastofnun, sagði klámnotkun barna sérstaklega varhugaverða því rökhugsun sé ekki fullmótuð fyrr en um tvítugt og sá hluti heilans sem snýr að umbun sé í mótun á unglingsárunum og því meiri hætta á að klámfíkn þróist. Hún segir klám hafa mun meiri áhirf á sjálfsmynd stúlkna en drengja, þær verði óánægðar með eigin líkama og hræddar við að standa sig ekki þegar kemur að kynlífi. Hvað stráka varðar þá hafi klámnotkun mikil áhrif á tengsl og viðhorf til maka og kynlífs innan sambands. Hún segir þó að klám hafi ekki sömu áhrif á alla heldur séu sumir viðkvæmari en aðrir.

Sólveig benti á að börn horfi á margt sem þau hafi ekki gott af og nefnir sem dæmi hryllingsmyndir. „En við tölum um drauga og skrýmsli við börnin og segjum þeim að svoleiðis sé ekki til, sýnum þeim að það er ekkert undir rúminu eða inni í skápnum, en það gerum við ekki varðandi klám og kynlíf, þar fá þau ekkert mótvægi við þætti sem geta hrætt þau.“ Hún bætir við að helmingur stráka telji klám vera fræðandi og þeir eigi erfitt með að átta sig sjálfir á neikvæðu viðhorfi sínu til kvenna. Hún segir að meðalaldur ungra gerenda í þjónustu stofnunarinnar sé 14,7 ár og þeir hafi nánast undantekningalaust séð gróft klámefni.

Foreldrar verða að fylgjast vel með
Stefán Eiríksson, lögreglustjóri Höfuðborgarsvæðisins segir mjög sterka fylgni vera milli brota gegn börnum og barnakláms í tölvu. Tölva er alltaf tekin til rannsóknar þegar verið er að rannsaka brot á barni og eru veigamikill þáttur í kynferðisbrotum því ný tækni og samfélagsmiðlar eru mjög algengur vettvangur tælingar. „Það er mun styttri aðdragandi að brotum og jafnvel geta liðið aðeins örfáar klukkustundir frá því að gerandi hefur fyrst samband við barnið þar til brot á sér stað,“ segir Stefán og bendir foreldrum á að mikilvægt sé að þekkja vini barna sinna og fara í gegnum vinalista. Hann segir einnig mikilvægt að foreldrar þekkji miðlana og kynni sér þá og nefnir sem dæmi Snapchat forritið sem sé mikið notað í dag.

Fræðsla lykilatriði
Rannsóknum á fjölda kynferðisbrota á börnum ber ekki saman um hversu margir verði fyrir slíkum brotum en sé meðaltal niðurstaðna tekið saman bendir það til að rúmlega 28.000 núlifandi Íslendingar hafi verið beittir kynferðisofbeldi fyrir 18 ára aldur. Þórdís er verkefnastjóri Fáðu já átaksins og hefur mikið skoðað fræðslumál sem þykja afar mikilvæg til að stemma stigu við ofbeldi gegn börnum og unglingum. Hjá yngri börnunum er mest áhersla lögð á að rjúfa leyndina og hvetja börn til að segja frá ef þeim þykir á þeim brotið, eldri börn eru einnig hvött til þess og þar að auki frædd um réttindi sín samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hjá eldri unglingum er fjallað um ofbeldi í nánum samböndum sem þykir ekki síst mikilvægt til að stemma stigu við áhrifum kláms á kynlíf ungs fólks.

-SBS