Blóðugur niðurskurður í Háskólanum á Akureyri

Störfum á vegum ríkisins fjölgaði í heild þrátt fyrir hrunið samkvæmt nýútgefinni skýrslu þar sem fjallað er um breytingar árin 2007-2011. Þrátt fyrir þetta hafa byggðir, ekki síst á Norður- og Austurlandi þurft að takast á við niðurskurð ríkisstarfa á tímabilinu, einkum Háskólinn á Akureyri og heilbrigðisstofnanir. Segja má að skýrslan velti upp spurningum um forgangsröðun í byggðamálum og hvort álag á konur hafi aukist vegna stjórnvaldsaðgerða.

Tilgangur skýrslunnar var að draga upp mynd af stöðu hinna ýmsu byggða í kjölfar hruns fjármálakerfisins og niðurskurðar hjá ríkinu í kjölfarið. Auk mannfjöldabreytinga er horft á opinber störf, tekjur, atvinnuleysi, kynbundin áhrif og aldur svo nokkuð sé nefnt. Greind eru áhrif eftir landsvæðum og segir í skýrslunni að uppgangstímabilið fyrir 2008 hafi einkum verið bundið við höfuðborgarsvæðið og nágrenni. Margt ungt fólk hafi fyrir hrun flutt frá Norðurlandi vestra, Vestfjörðum og fleiri landsvæðum í borgina. Hægt hafi á flutningum eftir hrun en svo hafi straumurinn hafist á ný, einkum frá Vestfjörðum og Norðurlandi vestra.

Allt að 25% samdráttur
Alls minnkuðu fjárheimildir ráðuneyta um 64 milljarða króna frá 2007-2011. Mestur varð niðurskurður til innanríkisráðuneytisins eða um 26 milljarðar. Undir það ráðuneyti heyrir Vegagerðin en útgjöld hennar minnkuðu um fimmtung eða 8 milljarða króna árin 2007-2011. Erfitt er að meta áhrif svo mikils samdráttar nema framreiknað til lengri tíma og sama má segja um afleiðingar þess að útgjöld til sýslumanna drógust saman um 25% en þar undir er löggæsla.
Velferðarráðuneytið missti 14 milljarða úr aski sínum árin 2007-2011. Félagsmálaútgöld, ekki síst atvinnuleysisbætur, jukust þó mjög eða alls um 38 milljarða á sama tíma. Útgjöld til sjúkrahúsa og heilsugæslu drógust hins vegar saman um tæp 25%. Háskólar landsins urðu flestir fyrir þungu höggi. Þar drógust útgjöld saman um 2 milljarða sem nemur um 20%. Framhaldsskólar sem einnig eru á könnu ríkisins sluppu á sama tíma, fá 2007-2011, með 8% skerðingu.

Slagsíða höfuðborgarsvæðis og landsbyggða
Margt er sagt um óljós áhrif og þungt högg Landspítala í skýrslunni eins og síðar verður vikið að en nokkur slagsíða virðist milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggða þegar kemur að breytingu á fjölda ríkisstarfa. Þannig fjölgaði ríkisstörfum á landinu í heild eftir hrun um 200 á sama tíma og starfsmönnum fækkaðiá Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum. Störfunum fjölgaði á höfuðborgarsvæði og í nágrenni, Suðurnesjum og Suðurlandi sem gefur vísbendingu um áhrifamátt þungamiðjunnar. Mesta fækkun ríkisstarfsmanna varð á Norðurlandi eystra þar sem 56 störf töpuðust (gögn greind eftir kjördæmaskiptingu 1999). Um 26 störf töpuðust á Norðurlandi vestra og Austurlandi.

Einkum má ætla…
Þótt Norðurland eystra hafi fengið að finna meira fyrir glötuðum störfum og þá ekki síst innan veggja Háskólans á Akureyri eins og síðar verður vikið að, hafa fáir ef nokkrir tekið á sig þyngri högg í heilbrigðisgeiranum en íbúar á Norðvesturlandi. Þar fækkaði um 38,5 heilsársstörf hjá Heilbrigðisstofnunum á Blönduósi og Sauðárkróki en starfsfólki Sjúkrahússins á Akureyri fækkaði um 32 árin 2007-2011 eða um 6,5%. Heilbrigðisstarfsmönnum í Fjallabyggð og á Húsavík fækkaði einnig mikið og er hlutfallsleg fækkun ríkisstarfa mest á Norðurlandi, 4-6%. Enda segir orðrétt: „Einkum má ætla að íbúar Norðurlands og Austurlands finni fyrir samdrættinum.“

Bitnar meir á konum en körlum
Ef horft er sérstaklega á kynbundin áhrif kreppunnar segir í skýrslunni að í sumum landshlutum sé atvinnuleysi meira hjá konum en körlum. „Því gæti verið áhyggjuefni að þrýstingur á stjórnvöld til að skapa vinnuaflsfrek störf beinist mikið að því að skapa störf fyrir karlmenn,“ segir í skýrslunni.

Einnig segir: „Þegar litið er á áhrif niðurskurðar ríkisins á karla og konur, þá sérstaklega í velferðarkerfinu, er einnig nauðsynlegt að velta fyrir sér hver mun í raun sinna þeim störfum sem skorin eru niður. Þörfin fyrir umönnun aldraðra, barna og fatlaðra hverfur ekki þó að felld séu niður störf á þeim stofnunum sem hingað til hafa séð um þá aðhlynningu. Oft á tíðum lendir þetta hlutverk á konum og þær taka því á sig vinnu sem ekki fæst greitt fyrir og þær þurfa ef til vill að minnka við sig launavinnu. Álag á konur getur þannig aukist auk þess sem ríkið verður af skatttekjum þegar launuð vinna er skorin niður. Skatttekjur minnka bæði frá þeim sem áður unnu þessi störf og þeim sem nú vinna störfin launalaust.“

Sögulegt hrun hjá Landspítala
Sá einstaki vinnustaður sem tapaði flestum ársverkum á tímabilinu 2007-2011 er Landspítalinn. Af skýrslunni má ráða að staðan sé alvarleg, því þar töpuðust á fjórum árum 346 ársverk. Skýrsluhöfundar álykta að þar sem svo mörg ársverk hafi tapast í heilbrigðisgeiranum sé „…ljóst að töluvert af því starfsfólki hefur farið utan til vinnu. Með niðurskurði í heilbrigðisgeiranum og á fleiri stofnunum á höfuðborgarsvæðinu hefur kostnaður lækkað en líklegt er að óhjákvæmileg afleiðing niðurskurðar komi fram með einhverjum hætti, t.d. lengri biðlistum, styttingu legutíma á sjúkrahúsum, frestun á tækjakaupum og endurnýjun tækja, minni löggæslu, minni rannsóknum og skertu námsframboði. Er þetta þjónusta sem í flestum tilfellum er ekki hægt að nálgast annars staðar á landinu í staðinn. Bitnar þessi niðurskurður á öllum landsmönnum. Sérstaklega er vert að líta nánar á niðurskurð Landsspítalans, en þessi fækkun ársverka bitnar bæði á starfsmönnum og sjúklingum. Starfsmenn missa vinnuna eða vinnutími skerðist með tilheyrandi tekjutapi. En það starfsfólk sem er eftir vinnur undir meira álagi en áður sem bitnar á heilsu þeirra og getur einnig bitnað á þeim sjúklingum sem þeir annast.“

Viðsjárverður niðurskurður
Svo aftur sé vikið sögunni að Norðurlandi hefur íbúum ekki bara fækkað á Norðurlandi vestra á undanförnum árum heldur hefur meðalaldur einnig farið hækkandi sem skerðir möguleika svæða á sjálfbærni og hagvexti. Á Norðurlandi vestra var heildarniðurskurður ársverka hjá ríkinu 25,6. Mest var skorið niður á Heilbrigðisstofnun Sauðárkróks og Heilbrigðisstofnun Blönduóss sem fyrr segir en í þessum bæjum er niðurskurðurinn mjög mikill ef miðað er við íbúafjölda. Segir í skýrslunni að kostnaður fyrir sjúklinga samfara skertri þjónustu geti verið töluverður, fyrir íbúa frá Blönduósi kosti 17.663 kr. að fara til Akureyrar og 31.923 kr. að fara til Reykjavíkur. Fyrir íbúa Sauðarkróks kosti 14.728 kr. að fara til Akureyrar og 37.695 kr. að fara til Reykjavíkur þegar bæði ferðakostnaður og vinnutap er tekið saman. Einnig segir sig sjálft að við breytingar sem orðið hafa á skertri starfsemi á Akureyri kostar sitt fyrir íbúa þar og í nágrenni að fara suður til læknisþjónustu og ferðalög sem þessi auka ekki bara byrðar á sjúklinga heldur kalla ferðalög á samgöngulegan kostnaðarauka fyrir ríkið þannig að sparnaður hins opinbera gæti orðið óljós þótt ekki sé fjallað um það í skýrslunni.
Um niðurskurð í opinbera geiranum á Norðurlandi vestra er hægt að álykta að niðurskurðurinn hafi átt þátt í fólksfækkun og hækkun meðalaldurs á svæðinu að mati skýrsluhöfunda. Atvinnuleysi hafi þó ekki hækkað jafn mikið og hefði mátt búast við en ekki kunna það að öllu leyti að vera góðar fréttir byggðalega, enda megi skýra lágar atvinnuleysistölur að miklu leyti með brottflutningi íbúa af svæðinu. „Norðurland vestra hefur flest einkenni hnignandi byggðar og því viðsjárvert að beita svæðið jafn miklum niðurskurði og gert hefur verið.“

Sögulegt tap hjá HA
Mjög virðist mismunandi hvernig menntastofnanir á Norðurlandi hafa farið út hruninu. Þannig hefur fækkað um 30,5 störf hjá Háskólanum á Akureyri. Þar hefur orðið mest fækkun starfa á landsvísu af öllum menntastofnunum landsins. „Aftur á móti fjölgaði ársverkum um 18,2 ársverka hjá Verkmenntaskólanum á Akureyri og einnig varð fjölgun hjá Framhaldsskólanum á Laugum og Framhaldsfræðslu. Þá var nýr menntaskóli stofnaður á Tröllaskaga haustið 2010 og árið 2011 voru ársverk þar 13,5,“ segir í skýrslunni.

Um niðurskurðinn í menntageiranum á Akureyri segir einnig: „Hjá Háskólanum á Akureyri voru deildir sameinaðar og ekki hefur verið ráðið í allar þær stöður sem hafa losnað. Þar hefur bæði kennurum og skrifstofufólki fækkað og það hefur leitt til meira álags á þá sem eftir eru.“

Þjónustustig lækkar
Sömu sögu er að segja á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Þar hafa deildir verið sameinaðar, rekstri hjúkrunardeildarinnar Sels hætt og íbúar fluttir á Kristnesspítala. Dregið hefur verið úr skurðstofustarfsemi, ekki hefur verið ráðið í öll störf sem losnað hafa, stafshlutföll hafa verið lækkuð og störfum fækkað. Vegna niðurskurðarins hefur þjónustustig sjúkrahússins lækkað nokkuð. Mest fækkun hefur orðið á sjúkraliðum og aðstoð við hjúkrun sem aftur veltir upp spurrningunni að framan um að hrunið bitni með ólíkum hætti á kynjunum, því viðbúið er að þau umönnunarstörf sem áður var greitt fyrir auki álag á ólaunaða aðstandendur, einkum konur.

En hvað þýða svona breytingar fyrir þá sem eru með mestu menntun? „Hluti þeirra starfa sem töpuðust á Akureyri eru sérfræðistörf og því óvíst hvort það starfsfólk er missti vinnuna finni vinnu við sitt hæfi á Akureyri. Hluti þeirra starfa er töpuðust í Háskólanum á Akureyri er vart hægt að bæta upp með öðrum störfum í landshlutanum, þar sem alls óvíst er að það finnist sambærileg störf í landshlutanum. Því gæti svo farið að þessir aðilar flyttu frá svæðinu og þá líklega til höfuðborgarsvæðisins,“ segir orðrétt í skýrslunni.

Áhrif Héðinsfjarðarganga
Sérstaklega er í skýrslunni bent á háan meðalaldur íbúa á Norðurlandi eystra. Segir m.a.: „Meðalaldur hefur hækkað verulega frá 1998 en þá var hann 33,8 ár. Í byrjun árs 2012 var hann kominn í 37,1 ár. Hefur meðalaldur hækkað hraðar á svæðinu en á öllu landinu. Frá árinu 2007 hægir dálítið á hækkun meðalaldurs. Því er ekki hægt að segja að breyting sjáist á þróun meðalaldurs í kringum bankahrunið.“

Sé horft í vestur frá Akureyri nefna skýrsluhöfundar einnig áhrif Héðinsfjarðarganga á aldur: „Athyglisvert er að líta á meðalaldur í Fjallabyggð, hann vex hratt til ársins 2009 en eftir það hækkar hann nánast ekkert. Virðist vera hægt að draga þá ályktun að Héðinsfjarðargöng hafi haft áhrif áður en þau voru opnuð.“

-BÞ